Zrozumieć lęk dziecka

Każdemu z nas zdarza się odczuwać napięcie, niepokój i lęk. U niektórych ludzi staje się to jednak problemem utrudniającym codzienność. Nadmierny lęk może też znacząco wpływać na życie dzieci i nastolatków.  

 

 

Wielu dorosłych sądzi, że dzieciństwo to czas całkowitej beztroski, co nie jest prawdą. Dziecięce obawy mogą przybierać najróżniejsze formy. Aby skutecznie wspierać dziecko należy pamiętać, że to, co my dorośli postrzegamy jako błahostkę, dla dziecka może stać się problemem, który znacznie utrudnia funkcjonowanie. 

 

Kiedy lęk dziecka staje się problemem

Wszystkie dzieci doświadczają różnego rodzaju lęków na kolejnych etapach swojego życia. U niemowląt może występować lęk przed obcymi, u dzieci w wieku przedszkolnym lęk przed zwierzętami i ciemnością, a u nastolatków lęk przed byciem odrzuconym przez grupę rówieśniczą. Zdarza się jednak, że lęki dziecka wykraczają poza naturalne dziecięce niepokoje i zaczynają być problemem. Dzieje się tak, kiedy lęk: 

• staje się bardziej intensywny, rozległy, skrajny i natrętny niż to, czego zwykle obawiają się dzieci w danym wieku, 
• przeszkadza dziecku i sprawia mu trudności. Może stać się ono np. ciągle zmartwione, przygnębione, zdekoncentrowane. Może też przestać robić rzeczy, które lubi oraz nie móc skoncentrować się na nauce. Taki lęk ogranicza rozwój dziecka.  

Lęk, który objawia się u dziecka w opisany wyżej sposób może obniżać jakość jego życia i wywoływać cierpienie. Wiele dzieci nadmiernie odczuwa lęk i ma problem z zaprzyjaźnianiem się z rówieśnikami. Lękowi często towarzyszy nieśmiałość, która utrudnia poznawanie innych, dołączanie do grup, np. harcerstwo, szkoły tańca, grupy pływackie itd., gdzie dzieci rozwijają swoje zainteresowania. Poczucie osamotnienia jest cierpieniem samym w sobie. Dodatkowo pozbawia dziecko możliwości uzyskania wsparcia ze strony rówieśników. 

Nadmiernie odczuwany lęk nie pozwala również dziecku wykorzystywać swoich możliwości. U wielu dzieci lęk łączy się z perfekcjonizmem i sumiennością. Dzięki nim zdobywają one dobre oceny. Nie oznacza to jednak, że wykorzystują w pełni swój potencjał. Lęk może ograniczać ich kreatywność, pomysłowość i odwagę, by sięgać po niestandardowe rozwiązania.  

Dzieci, które martwią się wieloma rzeczami, mogą odkładać w czasie odrabianie zadań domowych i nie móc się na nich skoncentrować. Brakuje im też pewności siebie i pewnego rodzaju beztroskiej ciekawości, kiedy stają przed różnymi zadaniami. Takie dzieci mogą bać się zgłaszać do odpowiedzi i zadawać pytania. Mogą również ze względu na strach przed porażką słabo radzić sobie podczas sprawdzianów i egzaminów – nawet, jeśli są przygotowane. Istnieją badania mówiące o tym, że dzieci odczuwające nadmierny lęk częściej opuszczają dni nauki szkolnej oraz wcześniej wycofują się z edukacji. W efekcie mają mniej szans w sferze kariery zawodowej. Wybór ścieżki rozwoju zawodowego również staje się zawężony. 

Oczywiście, wiele dzieci, które odczuwają nadmierny lęk, wyrasta na otwarte i pewne siebie osoby. Niektóre jednak stają się „lękowymi dorosłymi”. Dlatego tak ważne jest właśnie niesienie im pomocy na etapie dzieciństwa. Dorośli, którzy zmagają się z lękiem, częściej sięgają po substancje psychoaktywne, mają problemy zdrowotne, a także cierpią z powodu zaburzeń nastroju. Na szczęście z lękiem da się skutecznie pracować. 

 

Jakie formy może przybrać lęk?

Warto pamiętać o tym, że jako ludzie różnimy się od siebie, a to oznacza, że nie ma dwóch takich samych dzieci odczuwających nadmierny lęk. Różnice mogą obejmować nasilenie odczuwanego lęku, jego objawy oraz strategie radzenia sobie z nim. Dzieci mogą również obawiać się zupełnie innych rzeczy. Oto pewnego rodzaju klasyfikacja lęków, które mogą pojawiać się u dzieci: 

• Fobie specyficzne – dziecko z fobią specyficzną obawia się konkretnej sytuacji, osoby lub przedmiotu. Najczęściej podejmuje duży wysiłek, by uniknąć kontaktu z tym, co wywołuje jego lęk. Fobią specyficzną może być np. lęk przed pająkami, lekarzem, burzą, ciemnością, zwierzętami, pływaniem itd. 

• Lęk separacyjny – często występująca u dzieci obawa przed rozłąką z głównym opiekunem lub opiekunami. Dzieci z lękiem separacyjnym odczuwają ogromną niechęć, gdy mają na choćby krótki czas rozstać się z rodzicem. Bywa, że chcą towarzyszyć mu w każdej minucie dnia, nawet znajdując się w bezpiecznej przestrzeni, np. w domu. Bardzo dużym problemem nierzadko staje się konieczność chodzenia do szkoły, wyjścia rodziców, a także rozwijanie relacji rówieśniczych. Dziecko z lękiem separacyjnym może cierpieć przez dolegliwości psychosomatyczne (np. bóle brzucha, bóle głowy, nudności itd.), nadmiernie martwić się tym, że się zgubi lub że ktoś z jego bliskich zachoruje, zostanie skrzywdzony bądź umrze.  
• Lęk uogólniony – jest to ogólna skłonność do martwienia się i odczuwania lęku w różnych obszarach życia. Takie dzieci nadmiernie przejmują się swoim zdrowiem, sprawami szkolnymi i rodzinnymi, relacjami z rówieśnikami itd. Mogą mieć również skłonność do snucia czarnych scenariuszy i obawiania się tego, że stanie się coś strasznego, jak np. wypadek samochodowy, włamanie, kradzież itd. Lęk wywołuje również konieczność zmierzenia się z nową sytuacją lub obejrzenie programu telewizyjnego, w którym mówi się o czymś przykrym, smutnym lub wzbudzającym niepokój. Ponadto dzieci z lękiem uogólnionym: zadają wiele pytań, których celem jest uspokojenie się, bywają bardzo sumienne, nie lubią popełniać błędów, martwią się o „sprawy dorosłych” jak rachunki, praca itd. 
• Lęk społeczny/fobia szkolna – w tym przypadku niepokój pojawia się w sytuacjach związanych z kontaktem z innymi ludźmi. Dla dziecka bardzo trudne są momenty, w których ma się znaleźć w centrum uwagi lub nawet stać się częścią grupy. Obawia się ono, że inni będą źle o nim myśleć. W efekcie dziecko unika kontaktów i rozmów z ludźmi. Nie chce poznawać nowych osób, rozmawiać przez telefon, dołączać do grup rówieśniczych. Może również bać się odpowiadać na pytania podczas lekcji. Takie dziecko cierpi poprzez poczucie osamotnienia. 
• Zaburzenia obsesyjno-kompulsywne – objawiają się one zwykle natrętną potrzebą wykonywania określonej czynności lub doświadczaniem natrętnych myśli. Dziecko zmagające się z tym zaburzeniem jest nieustannie skoncentrowane na określonym temacie. Może martwić się zarazkami, utrzymaniem porządku lub swoim wyglądem. Skupia się wyłącznie na przedmiocie swojej „obsesji” – inne kwestie mają mniejsze znaczenie. Przymusowe rutyny, np. mycie dłoni w określony sposób, stają się dla niego bardzo męczące, jednak nie potrafi z nich zrezygnować. Dziecko z tym zaburzeniem może skarżyć się również, że ciągle w jego głowie tkwią pewnego rodzaju myśli.  

 

Dlaczego dziecko odczuwa lęk w sposób problemowy?

Wiele lęków jest uzasadnionych. Dziecko może np. obawiać się spotkań z rówieśnikami, jeśli doświadczyło z ich strony dręczenia. Może mieć też lęk przed psami w sytuacji, gdy w przeszłości zostało ugryzione. Często zdarza się jednak, że rodzice nie są w stanie zrozumieć obaw, lęków i zmartwień dziecka. Może ono codziennie zadręczać się tym, że komuś z jego bliskich stanie się krzywda, podczas gdy niczego podobnego nigdy nie przeżyło. Może też obawiać się niepowodzeń szkolnych, choć nie doświadcza w tym temacie presji ze strony bliskich oraz osiąga dobre wyniki w nauce. Może również reagować lękiem na większość sytuacji w życiu. 

Istnieje wiele czynników sprawiających, że niektórzy z nas są bardziej podatni na odczuwanie lęku. Należą do nich m.in.: 

• Geny – bardzo często okazuje się, że w rodzinie dziecka jest więcej osób, które silnie doświadczają lęku. Często jest to jeden z rodziców. Badania wskazują na to, że nie dziedziczymy konkretnych lęków, lecz większą niż przeciętna wrażliwość emocjonalną. Dziedziczony jest więc ogólny typ osobowości, który predysponuje nas do przeżywania nadmiernego lęku.  

• Relacja z rodzicami i nauka przez naśladowanie – duże znaczenie ma to, co dziecko widzi w swoim domu, ponieważ uczy się przez naśladowanie. Dotyczy to również tego, jak rodzice radzą sobie w życiu. Zdarza się, że rodzic pod wpływem lęku unika różnych trudności i nadmiernie się przed nimi chroni. Dziecko uczy się, że jest to dobra strategia radzenia sobie z lękiem i w ten sposób go utrwala. Istotna jest również relacja z rodzicami, zwłaszcza w kontekście sytuacji, w których dziecko przeżywa lęk. Jeśli rodzic nie wspiera dziecka i nie motywuje do mierzenia się z budzącymi niepokój sytuacjami, powstaje błędne koło. Dziecko unika sytuacji budzących lęk. W ten sposób nie oswaja ich i zaczyna wierzyć, że świat naprawdę jest niebezpieczny, a ono nie jest w stanie sprostać wyzwaniom. Nadmierny lęk może rozwijać się w dziecku również wtedy, gdy obserwuje nadmiernie ostrożną postawę rodziców. Także wtedy, gdy są oni krytyczni i przesadnie wymagający, nie zapewniają dziecku bezpieczeństwa emocjonalnego, uzależniają je od siebie i tłumią jego asertywność.  
• Stresory – stresory to inaczej czynniki wywołujące lęk. Każdy z nas codziennie musi sobie radzić z wieloma różnymi stresorami. Do stresorów w życiu dziecka może należeć nauka, duża liczba obowiązków, konflikty rówieśnicze czy w rodzinie, ale również nadmierne obciążenie bodźcami, brak wystarczającej ilości snu, niewygodna pozycja ciała i wiele innych. Gdy dziecko doświadcza dużego stresora, jak rozstanie rodziców czy choroba kogoś bliskiego, na pewien czas staje się bardziej podatne na stres, wrażliwsze i mniej pewne siebie. Jeśli z natury ma ono bardziej wrażliwy i delikatny układ nerwowy, stresory mogą wpływać na nie jeszcze silniej. Może to prowadzić do odczuwania lęku na co dzień.  
• Reaktywne ciało – ciała osób, które odczuwają wiele napięcia i lęku stają się bardziej pobudzone, spięte, czujne i gotowe do ucieczki. W takim stanie dziecko reaguje w nadmierny sposób na normalne bodźce. Może też doświadczać dolegliwości ze strony ciała, np. biegunek, zawrotów głowy, jąkania się itd. Trudność może mu sprawiać jasne myślenie, kreatywność i nauka, ponieważ cała energia jego ciała i umysłu koncentruje się na przygotowaniu do walki lub ucieczki. Reaktywność ciała częściowo jest determinowana genami. Jest też pobudzana przez negatywne myśli i przekonania dziecka. Dziecko z tendencją do odczuwania lęku skupia się na zagrożeniach. Często błędnie interpretuje różne sytuacje i ocenia je jako niebezpieczne. Jeśli ciało dziecka jest wprowadzane poprzez myśli i nieprawidłowe podejście do wielu sytuacji w stan pobudzenia, częściej i łatwiej będzie ono odczuwało lęk. 
• Unikanie – naturalnym odruchem człowieka, gdy się czegoś obawia, jest unikanie tego. Nie chcemy narażać się na przeżywanie trudnych emocji. Oczywiście, czasem unikanie jest dobrym i pozytywnym działaniem. Kiedy samotnie wracamy po zmroku do domu i unikamy ciemnych, nieoświetlonych uliczek, działamy na rzecz swojego bezpieczeństwa. Natomiast unikanie naturalnych życiowych wyzwań przynosi negatywne konsekwencje, m.in. podtrzymuje lęk. Jeśli to jest stała strategia dziecka, jego tendencja do odczuwania lęku może być znacznie silniejsza. Czasem unikanie jest oczywiste i widoczne dla rodziców. Dzieje się tak np. wtedy, gdy dziecko nie chce spać samo w nieoświetlonym pokoju. Często jednak unikanie przyjmuje bardziej zawoalowane formy. Dziecko może np. podczas wycieczki szkolnej cały czas pomagać nauczycielowi po to, aby uniknąć konieczności rozmawiania z rówieśnikami. Może również bardzo wytrwale pracować nad pracą plastyczną na konkurs jedynie po to, by uniknąć stresu związanego z nieotrzymaniem wyróżnienia. W ten sposób dziecko nie buduje w sobie przekonania o tym, że jest w stanie dać sobie radę w trudnych sytuacjach. 

Najczęściej dla rodziców dziecka odczuwającego silny lęk najważniejszą kwestią jest to, jak mu pomóc. Aby pomoc była możliwa, warto najpierw zgłębić i zrozumieć tematykę lęku. Istnieje wiele strategii pomocy dziecku z tym problemem. Skupiają się one przede wszystkim na:  

• zmianie utrwalających lęk przekonań,  
• podejmowaniu wyzwań i rezygnacji z unikania, 
• relaksacji i obniżaniu napięcia. 

 

 

Bibliografia:

Rapee R., Wignall A., Spence S., Cobham V., Lyneham H. (2024), Lęk u dzieci. Poradnik z ćwiczeniami, Kraków.