Jak wzmacniać samoocenę nastolatka z depresją?

Połowa uczniów w Polsce ma skrajnie niską samoocenę, co trzecie dziecko nie odczuwa chęci do życia, a prawie co dziesiąte z nich podjęło próbę samobójczą (1). Są wśród nich osoby, które zmagają się z depresją. Co można zrobić, by zapobiec pojawieniu się zaburzeń depresyjnych u dzieci i młodzieży?  

 

Gdy ujawnia się problem depresji, rodzice lub opiekunowie często mają ogromne poczucie winy, jak mogli nie zauważyć złego samopoczucia córki czy syna. Mogą jednak wiele zrobić, by wspierać dziecko i podjęty proces leczenia. Jednym z takich podstawowych działań jest wzmacnianie samooceny nastolatka, która w stanie depresji jest obniżona. 

 

Dlaczego czasem trudno nie zauważyć depresji?

Rodzice niekiedy nie zauważają depresji nastolatka, ponieważ jej objawy często są inne od typowych. Nie zawsze występuje smutek, utrata zainteresowań czy niechęć do działania. U dziecka może dominować rozdrażnienie, zachowania agresywne i autodestrukcyjne, np. samookaleczanie. Obniżenie poczucia własnej wartości może przejawiać się w negatywnych stwierdzeniach na swój temat, np. „jestem beznadziejny” itp. (2).  Zdarza się, że takie zachowania spostrzegane są jako efekt trudnego okresu dorastania i towarzyszących mu zmian hormonalnych.  

 

Dlaczego ważne jest wspieranie samooceny u nastolatka z depresją?

U nastolatków istnieje ryzyko prób samobójczych, dlatego tak ważne jest wsparcie ze strony rodziców, także wtedy, gdy wydaje się, że samopoczucie dziecka jest lepsze. Nie jest łatwo szybko poprawić nastrój, ale warto próbować, by z czasem zaczęło ono postrzegać siebie w pozytywny sposób. Można pomóc nastolatkowi odzyskać poczucie bycia skutecznym przez osiąganie nawet małych sukcesów, także wzmocnić jego motywację do działania. Gdy dziecko czuje się zrozumiane przez rodziców i wspierane w problemach, np. z rówieśnikami, czuje się mniej nieszczęśliwe i samotne. 

 

Jak wspomagać pozytywną samoocenę u nastolatka?

Nie warto negować depresji dziecka ani tego, że na ten moment źle o sobie myśli. Dobrze jest powiedzieć, że rozumiemy, że tak się teraz czuje. Rodzic poprzez pochwały, docenianie sukcesów dziecka i próby zrozumienia jego problemów, może sprawić, że poczuje się ono ważne i bardziej wartościowe.  

• Gdy chwalisz dziecko, rób to szczerze, a nie tylko dlatego, by poprawić mu nastrój.  Uśmiechnij się, gdy chwalisz dziecko, popatrz mu w oczy. Szczególnie w okresie nastoletnim dzieci są wyczulone na przejawy fałszu czy manipulacji. 
• Chwal w sposób konkretny – zamiast mówić „super” czy „świetnie”, używaj opisów zachowań, np. „wspaniale uporządkowałeś pokój, zauważyłam, że wszystko ma teraz swoje miejsce”. 
• Pomóż zauważyć dziecku mocne strony – opisuj je szczegółowo, mów np.: „Masz świetne podejście do innych, nie każdy potrafi być tak cierpliwy” albo „Twoje pomysły są bardzo oryginalne”. 
• Doceniaj nie tylko duże, ale także drobne sukcesy.  
• Chwal kreatywność nastolatka i postępy, nie tylko osiągnięty wynik; doceń także wysiłek, który włożył w wykonanie zadania, np. „Widzę, że bardzo się starałeś przy tym projekcie”. 
• Podkreślaj indywidualność i wyjątkowe cechy dziecka – nie porównuj z innymi, to obniża samoocenę. 
• Zauważ i pochwal, gdy nastolatek stara się wyrażać swoje uczucia. 
• Doceń to, jak radzi sobie z trudnymi sytuacjami. 
• Pozwalaj na samodzielność i dokonywanie wyborów – rozmawiaj z nastolatkiem o zasadach np. spędzania wolnego czasu, wspólnie ustalajcie reguły, pozwól mu negocjować zasady. 
• Inspiruj do działania – pomóż wyznaczyć małe, realistyczne cele i wspieraj ich realizację, mów np.: „Wierzę, że dasz radę”, „Spróbuj zacząć od czegoś prostego”. 
• Tłumacz, że każdy w życiu odnosi i sukcesy, i niepowodzenia. 
• Nie bagatelizuj porażek – wspieraj, ale bądź szczery wobec dziecka, zamiast mówić: „Nic się nie stało”, powiedz np. „Tym razem się nie udało, ale dobrze, że spróbowałeś”. 
• Ucz nastolatka, że gdy coś się nie uda, nie warto zaczynać od: „Jestem beznadziejny, zawaliłem projekt”. Takie słowa przygnębiają i zamykają na możliwość poprawy. Powiedz raczej: „Zbyt późno zacząłem przygotowywać projekt, następnym razem  spróbuję wcześniej”. 
• Świętuj z nastolatkiem jego sukcesy – niech poczuje się ważny, np. zabierz go na ulubioną pizzę i powiedz, że zasłużył na swój sukces. 
• Poświęcaj dziecku czas i uwagę – postaraj się pokazać, że jego problemy także są ważne, nie zbywaj go i nie umniejszaj jego problemów, mówiąc np. „To nic takiego, prawdziwe problemy zaczną się dopiero w dorosłym życiu”. 
• Proponuj dziecku wspólne działania, np. spacer, wycieczkę, wspólne urządzanie grilla czy rozwijanie nowych pasji. Pozytywne wspomnienia budują poczucie szczęścia i wiary we własne możliwości. 
• Proponuj nastolatkowi sposoby wzmacniania samooceny – może np. sporządzić listę swoich mocnych stron lub prowadzić dziennik wdzięczności, w którym będzie zapisywał codziennie, co dobrego mu się przydarzyło. 
• Bądź wsparciem emocjonalnym – wysłuchaj bez oceniania, pozwól się wygadać i okaż zrozumienie dla tego, co czuje (3). 

 

Rówieśnicy a samoocena

W wieku nastoletnim szczególnie ważne są opinie rówieśników i mogą one znacząco wpływać na obniżenie samooceny i prowadzić do depresji (4). Rodzic powinien zachęcać dziecko do uważnego wyboru znajomych, utrzymywania i szukania kontaktów z rówieśnikami, którzy go akceptują i wspierają oraz unikania krytykantów i internetowych hejterów. Warto uczyć nastolatka, że jeżeli ktoś go w jakiś sposób ocenia, nie zawsze jest to zgodne z prawdą. Może się nie zgodzić z negatywną opinią na swój temat lub poprosić o wyjaśnienie, zgodnie z zasadami zachowań asertywnych (5). Warto tłumaczyć nastolatkowi, że ma prawo do ograniczenia czy zerwania kontaktów z osobami, które nieustannie go oceniają i krytykują. 

Jeśli jesteś rodzicem nastolatka, możesz wiele zrobić, by mu pomóc. Konsultuj się ze specjalistami: psychologiem, psychiatrą. Stosowana w depresji Terapia Akceptacji i Zaangażowania (ACT), uczy nastolatka akceptacji przykrych odczuć, emocji i mimo wszystko – podejmowania działań. Ćwiczenie podczas sesji uważności, skupienia na swoich emocjach i sytuacji w danym momencie, to pierwszy krok do analizy negatywnych myśli na swój temat i budowania zdrowej samooceny (6). Jako rodzic, pomagaj dziecku wzmacniać poczucie wartości, a jeśli zauważysz pogorszenie jego samopoczucia, nie wahaj się natychmiast szukać pomocy. Nawet, jeśli nastolatek pozornie dobrze się czuje, trzeba być czujnym, zachęcać go do kontynuowania terapii, polecać książki, które mogą pomóc w radzeniu sobie z depresją (7) i obniżoną samooceną (8).  

Gdy nie wiesz od czego zacząć i potrzebujesz wsparcia, nawiąż kontakt: https://116sos.pl/otrzymaj-pomoc  

 

 

Przypisy:

1. J. Flis, M. Dębski (2023). Raport z badania, dotyczącego zdrowia psychicznego i poczucia sprawczości młodych ludzi. Fundacja UNAWEZA, Warszawa.
2. K. Ambroziak, A. Kołakowski, K. Siwek (2021). Depresja nastolatków Jak ją rozpoznać, zrozumieć i pokonać. GWP, Gdańsk.
3. B. Białecka (2025). Depresja nastolatka. Możesz pomóc. Fronda, Warszawa.
4. B. Hohnen, J. Gilmoury, T. Murphy (2023). Niezwykły mózg nastolatka. PWN, Warszawa.
5. M. Król-Fijewska (1991). Trening asertywności. Instytut Psychologii Zdrowia, Warszawa.\
6. L. Hayes, S. Smith (2022). W pułapce myśli. Terapia ACT. Jak skutecznie poradzić sobie z depresją, stresem i lękiem. GWP, Gdańsk.
7. A. Bailey, J. Ciarrochi, L. Hayes (2022). W pułapce myśli. Dla nastolatków. Jak skutecznie poradzić sobie z depresją, stresem i lękiem. GWP, Gdańsk.
8. A. Vigil-Otero, Ch. Willard (2024). Budowanie pewności siebie – dla nastolatków. GWP, Gdańsk