Fazy i skutki uzależnienia

Uzależnienie jest procesem postępującym. Oznacza to, że osoba z tym problemem przechodzi przez różne etapy, od mniej do bardziej zaawansowanych. Z czasem doświadcza też więcej negatywnych konsekwencji i skutków uzależnienia od alkoholu.

Jak każda choroba, uzależnienie od alkoholu ma swoje etapy rozwoju. Pierwsze symptomy mogą być niezauważane lub ignorowane przez osobę, która używa tej substancji psychoaktywnej w sposób ryzykowny i nadmiarowy. Jeśli alkohol zaczyna być traktowany jako ucieczka, sposób na zrelaksowanie się, rozluźnienie czy oderwanie od codzienności i problemów, to nie dziwi fakt, że osobie trudno jest z niego zrezygnować.

Najczęściej występujące skutki głębokiego uzależnienia od alkoholu to:

• utrata pamięci,
• zanik koncentracji,
• trudności ze skupieniem i uczeniem się,
• zmniejszenie materii szarej w mózgu (odpowiedzialnej za kontrolę mięśni, odczuwanie sensoryczne, pamięć, mowę, emocje, podejmowanie decyzji, samokontrolę) i materii białej (odpowiedzialnej za poprawne połączenia w mózgu, a więc jego sprawne działanie),
• marskość, stłuszczenie, alkoholowe zapalenie wątroby,
• nadciśnienie,
• arytmia serca i kardiomiopatia przerostowa (przerost komory sercowej),
• udar,
• rak przełyku, jamy ustnej, krtani, piersi, wątroby, jelita grubego,
• osteoporoza (alkohol zaburza przyswajanie wapnia),
• zespół Korsakowa (zaburzenie mózgu, którego objawami są brak koordynacji, niekontrolowane ruchy gałek ocznych, dezorientacja),
• zaburzenia erekcji u mężczyzn,
• nieregularne miesiączki u kobiet,
• obniżona płodność,
• u kobiet, które piją w ciąży – wystąpienie FASD u ich dzieci (Spektrum Płodowych Zaburzeń Alkoholowych),
• zaburzenia metabolizmu (następstwem może być hiperglikemia i cukrzyca).

Co to jest zatrucie alkoholowe?

Nadmierne picie alkoholu może prowadzić do zatrucia alkoholowego, czyli wysokiego stężenia alkoholu we krwi. Może to skutkować trwałym uszkodzeniem mózgu, a nawet śmiercią. Stężenie może rosnąć, nawet kiedy osoba przestała już pić lub straciła przytomność. Jeśli zauważysz u siebie lub kogoś innego poniższe objawy, natychmiast zadzwoń po pogotowie:

• wymioty,
• dezorientacja,
• spowolnione lub nieregularne oddychanie,
• utrata przytomności, brak reakcji,
• atak padaczkowy,
• niska temperatura ciała, hipotermia,
• blada skóra, czy wystąpienie sinicy (skóra i błony śluzowe są sine i niebieskawe).

Fazy uzależnienia od alkoholu według Jellinka

Według Elvina M. Jellinka, który był jednym z ekspertów w Komisji ds. Alkoholowych WHO (ang. World Health Organization, Światowa Organizacja Zdrowia), można wyróżnić 4 fazy choroby alkoholowej. Badacz ten zaobserwował, że rozwój choroby poprzedza pojawienie się objawów ostrzegawczych. Wczesne ich zauważenie i szybkie podjęcie działań może powstrzymać dalszy postęp uzależnienia. W przeciwnym razie uzależnienie od alkoholu wchodzi w kolejne etapy – stadium krytyczne oraz chroniczne, w których pomoc, choć nadal możliwa, jest znacznie trudniejsza.

Faza wstępna

Pierwsza jest to faza wstępna – zwana również prealkoholową. To stadium choroby alkoholowej zaczyna się niepozornie i niezauważalnie. Łatwo pomylić tę fazę z piciem towarzyskim. Osoba, która nadużywa alkoholu, spożywa go przy bardzo różnych okazjach towarzyskich. Jest zdania, że ta substancja wpływa na nią relaksująco, poprawia samopoczucie i dodaje pewności siebie. Używka zaczyna być traktowana jako ucieczka, sposób na zrelaksowanie się, rozluźnienie, oderwanie od codzienności i problemów. Ten etap może trwać nawet kilka lat. Rośnie fascynacja alkoholem, sięganie po niego coraz częściej i w większych ilościach. Tolerancja na substancję wzrasta i osoba z problemem potrzebuje większej dawki, aby uzyskać te same efekty, co wcześniej.

Faza ostrzegawcza

Kolejna faza to faza ostrzegawcza – zwana też zwiastunową. Osoba zaczyna aktywnie szukać okazji do sięgnięcia po używkę. Chętnie spotyka się z ludźmi pijącymi, aby mieć pretekst do picia. Zaczyna celowo szukać różnych okazji, aby sięgnąć po alkohol. W tym celu inicjuje spotkania – pojawia się coraz większe skoncentrowanie na używaniu alkoholu. Pije często więcej niż osoby z otoczenia, które sięgają po alkohol jedynie towarzysko. Zdarza się, że osoba, która znajduje się w fazie zwiastunowej, zaczyna pić samotnie czy w ukryciu przed bliskimi. Próbuje także szukać wytłumaczenia tej sytuacji oraz unika podejmowania rozmowy na ten temat. Wypiera, że może mieć problem z nadużywaniem alkoholu. Kace stają się coraz bardziej dolegliwe. W pamięci pojawiają się luki (czyli palimpsesty alkoholowe). Osoba ma problemy z odtworzeniem tego, co robiła w czasie odurzenia.

Faza krytyczna

Następna jest faza krytyczna – zwana także fazą ostrą. Osoba, która pije alkohol, przestaje mieć kontrolę nad jego spożywaniem. Coraz bardziej zaniedbuje podstawowe role społeczne – osobiste i zawodowe. Często rezygnuje z dbania o swoje pasje czy zainteresowania. Konsekwencje nadużywania alkoholu zaczynają być odczuwalne także przez otoczenie. Dni, w których osoba z uzależnieniem jest trzeźwa, stają się coraz rzadszym zjawiskiem. Oprócz szukania usprawiedliwień, pojawiają się także wyrzuty sumienia z powodu zaniedbywania relacji z rodziną i przyjaciółmi, przeplatane wybuchami złości i agresji. Osoba z problemem próbuje obarczyć winą inne osoby, wmówić im, że pije mniej niż w rzeczywistości albo, że to przez nich pije. Zaczyna się także użalać nad sobą.

W tej fazie mogą mieć miejsce próby samobójcze. Ilość przyjmowanego alkoholu stale się zwiększa. Coraz częściej osoba z problemem uzależnienia rozpoczyna dzień od tzw. klina, aby złagodzić skutki kaca z dnia poprzedniego. Wpada w ciągi alkoholowe, czyli wielodniowe okresy picia. Na tym etapie choroby alkoholowej osoba z uzależnieniem może zacząć komunikować potrzebę pomocy. Stara się też odzyskać kontrolę nad piciem, np. przez wyznaczanie sobie dni abstynencji. Jednak krótkie okresy abstynencji jedynie utwierdzają tę osobę w przekonaniu, że posiada kontrolę nad używką. Obniża się także samoocena oraz pojawiają się myśli o braku sensu egzystencji.

W tym stadium uzależnienia zalecam leczenie na oddziale uzależnień całodobowym. Niestety, zwykle osoba z problemem uzależnienia nie zgłasza się samodzielnie na terapię. A najbardziej skuteczną metodą do nakłonienia do szukania pomocy jest interwencja, czyli zbiorowe spotkanie z chorym, motywujące go do podjęcia terapii.

Faza przewlekła

Ostatnia faza to faza przewlekła – zwana również chroniczną. Jest to ostatnie stadium i też najbardziej niebezpieczne. Ciągi alkoholowe trwają po kilkanaście dni i dłużej (nawet kilku lat), często osoba z problemem alkoholowym nie dopuszcza do trzeźwienia. Przerwa w piciu powoduje bowiem u niej silne skutki uboczne, takie jak wymioty, drgawki, podwyższone ciśnienie, nadwrażliwość na bodźce. Są to objawy zespołu abstynencyjnego.

Ponadto pogłębiają się problemy psychiczne – występują epizody depresyjne, stany lękowe, a także problemy z pamięcią i koncentracją. Mogą wystąpić groźne dla zdrowia i życia chorego psychozy alkoholowe (omamy słuchowe, wzrokowe, czuciowe). Skupienie uwagi na alkoholu jest ciągłe i intensywne, staje się on głównym celem życiowym osoby z uzależnieniem. Zaczynają przybierać na sile problemy zdrowotne – zarówno fizyczne, jak i psychiczne. Może dojść do utraty pracy i konfliktów z bliskimi, rozpadu relacji czy rodziny.

Osoba w tej fazie sięga po alkohol bez jakichkolwiek wyrzutów sumienia i usprawiedliwiania swojego zachowania. Może także dojść do uszkodzenia narządów (np. marskość czy niewydolność wątroby). Na tym etapie istnieje duże ryzyko śmierci. Ciągła obecność alkoholu we krwi doprowadza w konsekwencji do np. udarów, zawału serca, choroby wrzodowej, zapalenia trzustki, kamicy nerkowej, nowotworów, które w konsekwencji prowadzą do śmierci.

Fazy uzależnienia od alkoholu według Tabusa

Inna, mniej znana klasyfikacja uzależnienia od alkoholu, to opisane przez Roberta Tabusa trzynaście stopni uzależniania się od nadużywanej substancji psychoaktywnej, jaką jest alkohol. Nie jest to klasyfikacja naukowa, tylko przedstawiona na podstawie doświadczeń osoby z uzależnieniem, stopniowa degradacja funkcjonowania i życia z pogłębiającym się uzależnieniem od alkoholu.

1. Stopień pierwszy – umiarkowanie spożywanie alkoholu, np. w sytuacjach towarzyskich.
2. Stopień drugi – nadużywanie alkoholu, pojawiają się luki w pamięci.
3. Stopień trzeci – pojawia się głód alkoholowy, potrzeba napicia się wbrew rozsądkowi.
4. Stopień czwarty – utrata kontroli nad ilością wypijanego alkoholu, upijanie się do nieprzytomności.
5. Stopień piąty – szukanie usprawiedliwień dla swojego picia i zaprzeczanie, że można być osobą, która ma problem z uzależnieniem od alkoholu.
6. Stopień szósty – odczuwanie objawów zespołu abstynencyjnego, potrzeba picia „na klina”, aby je złagodzić.
7. Stopień siódmy – ukrywanie się z piciem, picie w samotności.
8. Stopień ósmy – system nerwowy odmawia współpracy i przestaje prawidłowo funkcjonować. Narasta konflikt z otoczeniem i agresja.
9. Stopień dziewiąty – alkohol staje się najważniejszy i całą swoją energię skupia się na jego zdobyciu.
10. Stopień dziesiąty – doświadczanie kaca moralnego, poczucia winy i niesmaku z powodu swojego zachowania. Jednocześnie wyraźnie widać nieumiejętność zaprzestania sięgania po alkohol.
11. Stopień jedenasty – doświadczanie częstych napadów lęku, które przeradzają się w trwałe zaburzenia lękowe.
12. Stopień dwunasty – picie alkoholu dla samego picia, upijanie się do nieprzytomności.
13. Stopień trzynasty – potrzeba profesjonalnej pomocy, osoba z uzależnieniem nie jest w stanie sama odstawić alkoholu. Stan fizyczny i psychiczny organizmu sprawia, że potrzebna jest specjalistyczna opieka medyczna oraz psychologiczna, czasem psychiatryczna, aby uporać się z nałogiem. Bierność w szukaniu pomocy i kontynuowanie nadmiernego spożywania alkoholu może zakończyć się śmiercią.

Ważne!

Jeśli podejrzewasz, że możesz mieć problem z nadmiernym używaniem alkoholu, koniecznie – możliwie jak najszybciej – skontaktuj się z psychologiem specjalizującym się w terapii uzależnień.

Jeśli natomiast obserwujesz u osoby bliskiej objawy uzależnienia od alkoholu, przygotuj interwencję motywującą do terapii, a sam/-a skorzystaj z terapii psychologicznej dla osób bliskich osobie z uzależnieniem.

Bibliografia

1. Tabus R. (1961). Trzynasty stopień szczęścia, Warszawa: Iskry
2. Czaja-Michaud A. (2024), Mówię STOP Twojemu uzależnieniu, czyli jak zmotywować uzależnionego do terapii, ebook