Szansa na zatrzymanie przemocy domowej. Programy korekcyjno-edukacyjne dla osób stosujących przemoc  

Osoby, które stosują zachowania przemocowe, często nie potrafią rozwiązywać swoich problemów, identyfikować ich i radzić sobie z emocjami w sposób konstruktywny oraz taki, który nie rani innych. Czy programy korekcyjno-edukacyjne mogą nauczyć te osoby wyrażać emocje i funkcjonować tak, by nie krzywdzić innych osób? 

 

 

Czym charakteryzuje się zjawisko przemocy domowej? Zgodnie z definicją zawartą w ustawie o przeciwdziałaniu przemocy domowej, jest to „jednorazowe albo powtarzające się umyślne działanie lub zaniechanie, wykorzystujące przewagę fizyczną, psychiczną lub ekonomiczną, naruszające prawa lub dobra osobiste osoby doznającej przemocy domowej, w szczególności: 

• narażające tę osobę na niebezpieczeństwo utraty życia, zdrowia lub mienia,  
• naruszające jej godność, nietykalność cielesną lub wolność, w tym seksualną, 
• powodujące szkody na jej zdrowiu fizycznym lub psychicznym, wywołujące u tej osoby cierpienie lub krzywdę,  
• ograniczające lub pozbawiające tę osobę dostępu do środków finansowych lub możliwości podjęcia pracy lub uzyskania samodzielności finansowej,  
• istotnie naruszające prywatność tej osoby lub wzbudzające u niej poczucie zagrożenia, poniżenia lub udręczenia, w tym podejmowane za pomocą środków komunikacji elektronicznej” (1). 

 

W dyskursie dotyczącym tego zjawiska częściej skupia się uwagę na osobach doznających przemocy, które wymagają różnego rodzaju wsparcia, np. psychologicznego, aby wzmocnić poczucie własnej wartości i umiejętności stawiania granic. Jednak, jak wskazuje Dorota Dyjakon, praca z osobą doznającą przemocy nie rozwiązuje problemu i nie zatrzymuje przemocy, przede wszystkim dlatego, że za zachowania przemocowe odpowiada osoba, która je stosuje (2). 

 

Czym są programy korekcyjno-edukacyjne?

Dość często w rozmowach na temat przemocy można usłyszeć pytanie „dlaczego ona (osoba doznająca przemocy) nie odejdzie?”. Jednak, jak podkreśla Bogna Szymkiewicz, w sytuacji przemocy domowej ważniejsze jest pytanie: dlaczego osoba stosująca przemoc krzywdzi (wielokrotnie, z intencją skrzywdzenia, z pozycji siły) najbliższe osoby? (3).  

 

Warto pamiętać o tym, że jedyną osobą, która może zatrzymać przemoc, jest ta, która ją stosuje. Pomocnym narzędziem w tym zakresie może być uczestnictwo w programie korekcyjno-edukacyjnym dla osób stosujących przemoc domową. Jest to forma oddziaływania, która ma na celu nauczenie samokontroli, kształtowania postawy partnerstwa i szacunku wobec bliskich oraz odpowiedzialności za popełnione czyny przemocowe. Rozporządzenie w sprawie programów korekcyjno-edukacyjnych dla osób stosujących przemoc domową wprowadza standard prowadzenia oddziaływań, który zakłada, że powyższe cele można osiągnąć poprzez:  

• zmianę przekonań dotyczących stosowania przemocy, 
• powstrzymanie osoby przed dalszym stosowaniem przemocy, 
• rozwijanie umiejętności samokontroli i współżycia, w tym efektywne radzenie sobie z emocjami, 
• zmniejszenie skali zachowań opartych na sile i przemocy, 
• zwiększanie świadomości na temat zjawiska przemocy i konsekwencji jej stosowania, 
• kreowanie katalogu zachowań alternatywnych do zachowań krzywdzących, w celu budowania relacji opartych na poszanowaniu domowników i postawie partnerskiej, 
• kształtowanie umiejętności w zakresie wychowania dzieci bez używania przemocy, 
• uznanie przez osobę stosującą przemoc odpowiedzialności za swoje zachowanie, 
• uzyskanie informacji o możliwościach podejmowania działań terapeutycznych (4). 

 

Kto może uczestniczyć w programach korekcyjno-edukacyjnych?

Uczestnikami programu korekcyjno-edukacyjnego dla osób stosujących przemoc domową mogą być: osoby skazane za czyny związane ze stosowaniem przemocy domowej, odbywające karę pozbawienia wolności w zakładach karnych albo wobec których sąd warunkowo zawiesił wykonanie kary, zobowiązując je do uczestnictwa w oddziaływaniach korekcyjno-edukacyjnych; osoby stosujące przemoc domową z uzależnieniem od alkoholu, które ukończyły terapię leczenia uzależnienia od alkoholu lub narkotyków, lub innych środków odurzających, substancji psychotropowych albo środków zastępczych (dla tych osób oddziaływania korekcyjno-edukacyjne mogą stanowić uzupełnienie podstawowej terapii),
a także osoby, które dobrowolnie zgłoszą się do uczestnictwa w programie korekcyjno-edukacyjnym. 

 

W jakiej formie prowadzone są oddziaływania dla osób stosujących przemoc domową?

Programy oddziaływań dla osób stosujących przemoc domową są zwykle prowadzone w formie spotkań indywidualnych i grupowych. Do najczęściej stosowanych rodzajów metod pracy zalicza się: warsztaty, ćwiczenia, dyskusje, wykłady, psychodramę, odgrywanie ról, treningi umiejętności psychologicznych (komunikacji, asertywności), zajęcia psychoedukacyjne, projekcje filmów, analizy indywidualnych przypadków, porady rodzinno-wychowawcze i metody aktywizujące. Najczęściej oddziaływania te prowadzą: Powiatowe Centra Pomocy Rodzinie, Ośrodki Interwencji Kryzysowej, Miejskie Ośrodki Pomocy Rodzinie, Miejskie Ośrodki Pomocy Społecznej, Specjalistyczne Ośrodki Wsparcia dla Ofiar Przemocy, Centra Interwencji Kryzysowej oraz organizacje pozarządowe. 

 

Najpopularniejsze modele pracy z osobami stosującymi przemoc

W Polsce najpopularniejszym programem oddziaływań korekcyjnych jest praca z osobami stosującymi przemoc według modelu DULUTH. Jest to program dla mężczyzn opracowany w celu ograniczenia przemocy domowej wobec kobiet. Jego nazwa pochodzi od miasta Duluth, w stanie Minnesota. Realizowany w USA od 1981 roku. Zaadaptowany do warunków polskich przez zespół pod kierownictwem Marka Prejznera w 2001 roku. Model ten zakłada, że poddając osobę odpowiednim oddziaływaniom, można niejako „oduczyć” ją zachowań przemocowych. Przemoc bowiem rozumiana jest jako zjawisko wyuczone oraz kształtowane społecznie i kulturowo.  

Podstawowym celem programu jest redukcja zachowań agresywnych u jego uczestników, kształtowanie postawy partnerstwa i szacunku wobec kobiet oraz odpowiedzialności za popełnione czyny. 

Na podstawie założeń modelu Duluth opracowano kolejne programy, np. STOP czy PARTNER, którego głównym celem jest zapewnienie bezpieczeństwa osobom doznającym przemocy ze strony osób najbliższych, poprzez pracę z osobami stosującymi przemoc. Oddziaływania ukierunkowane są na zmianę krzywdzącego innych myślenia i postaw życiowych, a co za tym idzie – także zachowań. 

Innym modelem jest program RODZINA. Jego głównym założeniem jest wzbudzenie motywacji klienta do zmiany, poprzez postawienie w centralnym punkcie wartości, jaką jest rodzina. Większość osób, które stosują zachowania przemocowe, deklaruje chęć poprawy relacji rodzinnych. Postawienie w centralnym punkcie programu wartości, jaką jest rodzina, pozwala na przesunięcie punktu ciężkości z problemu w kierunku rozwiązania, zmniejsza też opór przed przystąpieniem do programu. RODZINA to akronim pierwszych liter słów, które jednocześnie określają cele szczegółowe programu: 

R – refleksyjność (czyli zwiększenie wiedzy o sobie, podniesienie świadomości w obszarze własnych emocji i przekonań oraz poziomu empatii u klientów).
O – odpowiedzialność (celem jest zrozumienie wewnętrznych przyczyn zachowań agresywnych/przemocowych oraz kształtowanie odpowiedzialności za własne reakcje).
D – decyzja (podjęcie osobistej decyzji dotyczącej zmiany dotychczasowego zachowania).
Z – zaangażowanie (celem jest podtrzymanie decyzji o zmianie oraz zwiększenie stopnia własnej odpowiedzialności za to, co dzieje się w rodzinie).
I – indywidualny cel (określenie osobistego celu, którego osiągnięcie umożliwi poprawę relacji w rodzinie).
N – non-violence (kształtowanie różnorodnych umiejętności reagowania bez przemocy i agresji).
A – aktywność (chodzi o określenie stadium zmiany, które ma związek zarówno z działaniem, jak i podtrzymaniem zmiany). 

 

Przemoc jest zjawiskiem uwarunkowanym wieloczynnikowo, dlatego też istnieje wiele modeli pracy korekcyjno-edukacyjnej z osobami stosującymi przemoc. Najważniejsze jednak, że każdy z modeli zakłada możliwość zmiany, która jest szansą dla osób stosujących przemoc do odzyskania równowagi i do poprawy jakości życia w bezpiecznej rodzinie. 

Jeśli to ty jesteś osobą, która stosuje przemoc, to być może zadajesz sobie pytanie, co tobie dają zachowania przemocowe i czy warto wziąć udział w programie korekcyjno-edukacyjnym. Jeśli zauważasz, że twoje relacje się rozpadają, masz trudność z utrzymaniem bliskości bez kontroli, odczuwasz wstyd, frustrację, masz poczucie winy, boisz się, że stracisz rodzinę, partnerkę lub kontakt z dziećmi, to znak, że przemoc niszczy nie tylko osoby krzywdzone, ale także ciebie. Stosowanie przemocy jest sygnałem cierpienia – nie tylko tych, których rani, ale i tego, kto ją stosuje. Czasem to mechanizm wyuczony, czasem efekt własnych zranień z czasów dzieciństwa. Ale to nie jest usprawiedliwienie. To jest punkt wyjścia do pracy nad sobą. 

 

Co może dać ci udział w programie korekcyjno-edukacyjnym?

1. Zrozumiesz, czym naprawdę jest przemoc 

• Dowiesz się, że przemoc to nie tylko bicie. To także upokarzanie, kontrolowanie, straszenie, izolowanie, ignorowanie. 
• Zrozumiesz, dlaczego ludzie milkną w twojej obecności, płaczą, odchodzą. Dlaczego dzieci się boją. Dlaczego bliscy przestają ci ufać. 

2. Nauczysz się innych sposobów reagowania

• Jak mówić o złości bez ranienia drugiej osoby? 
• Jak budować relację opartą na partnerstwie, a nie na dominacji? 
• Jak przyznać się do błędu bez utraty godności? 
• Jak radzić sobie ze stresem i rozpoznawać impulsy, które prowadzą do stosowania przemocy? 

3. Odzyskasz wpływ nad swoim zachowaniem

• Zamiast czuć się „zapalnikiem” nerwowych sytuacji, kimś, kto często wybucha, zaczniesz zdawać sobie sprawę, że masz wybór. 
• Zaczniesz reagować w zdrowy sposób, a nie atakować. 
• Możesz stać się osobą, z którą inni chcą być – nie z przymusu, ale z szacunku. 

 

Czy masz szansę na zmianę?

Tak – pod warunkiem, że weźmiesz odpowiedzialność. Nie za „pół winy”, nie za „to, co mnie sprowokowało”, ale za swoje czyny i ich skutki. Ludzie się zmieniają – pod warunkiem, że przestają się oszukiwać, zaczynają słuchać, uczą się nowych dróg myślenia i postępowania. Programy oddziaływań korekcyjno-edukacyjnych nie są łatwe – ale dają realne narzędzia i wsparcie.  

Nie jesteś sam w tej zmianie! I masz prawo do niej – jeśli wybierzesz uczciwie, odważnie, z determinacją. Setki osób, które przeszły takie programy, mówią dziś: „Nie wierzyłem, że mogę być inny. Teraz wiem, że przemoc nie była moją siłą, tylko moją słabością. Byłem niewolnikiem własnej agresji. Teraz chcę być kimś, kogo można kochać bez lęku”. 

 

 

Przypisy:

1. Ustawa z dnia 29 lipca 2005 r. o przeciwdziałaniu przemocy domowej (Dz.U. 2024, poz. 424).
2. D. Dyjakon, Diagnoza i psychoterapia sprawców przemocy domowej, Wydawnictwo Difin, Warszawa 2014, s. 8.
3. B. Szymkiewicz, Dlaczego tak trudno jest odejść. Narracje kobiet doświadczających przemocy, Eneteia Wydawnictwo Szkolenia, Warszawa 2016, s. 8.
4. Rozporządzenie Ministra Rodziny i Polityki Społecznej z dnia 20 czerwca 2023 r. w sprawie programów korekcyjno-edukacyjnych dla osób stosujących przemoc domową, (Dz.U. 2023, poz. 1163).