Pełnomocnik z urzędu - pomoc prawna dla strony w postępowaniu cywilnym i karnym 

Strony w postępowaniach sądowych mogą reprezentować siebie samodzielnie lub mogą korzystać z profesjonalnej pomocy obrońcy lub pełnomocnika. Można także ubiegać się o ustanowienie pełnomocnika przez sąd bez ponoszenia kosztów. Zatem, jakie warunki trzeba spełnić, by został on przyznany?  

 

 

Kto może nas reprezentować w sądzie?

Zarówno w postępowaniu cywilnym, jak i karnym strony postępowania nie muszą być reprezentowane przez profesjonalnych przedstawicieli procesowych. Tylko w wyjątkowych przypadkach zachodzi konieczność korzystania z pomocy zawodowych przedstawicieli. Mogą więc w większości spraw reprezentować siebie samodzielnie. Oznacza to, że strony mogą samodzielnie inicjować postępowania, wnosząc pisma procesowe, samodzielnie uczestniczyć w czynnościach procesowych, np. w czynnościach przesłuchania świadków, czynnościach oględzin itp. oraz sporządzać środki zaskarżenia, jeżeli decyzje organów prowadzących postępowanie są dla nich niekorzystne. 

Jeżeli jednak osoba (strona w postępowaniu sądowym) uważa, że udział przedstawiciela procesowego w sprawie jest jej potrzebny, może go ustanowić odpłatnie, poprzez zlecenie prowadzenia sprawy, np. prywatnej kancelarii. Może także ubiegać się o ustanowienie pełnomocnika przez sąd. W treści artykułu znajduje się odpowiedź na pytanie, jakie warunki trzeba spełnić, by został on przyznany.  

 

Pełnomocnik z urzędu w sprawach cywilnych 

Ustanowienie dla strony pełnomocnika z urzędu w sprawach cywilnych jest uregulowane w przepisach ustawy z dnia 17 listopada 1964 roku Kodeks postępowania cywilnego (Dz.U. z 1964 nr 43 poz. 296). Art. 117 § 1 k.p.c. wskazuje, że strona zwolniona przez sąd z kosztów sądowych w całości lub części, może domagać się ustanowienia adwokata lub radcy prawnego. Jednocześnie na mocy art. 117 § 2 k.p.c. osoba fizyczna, niezwolniona przez sąd z kosztów sądowych, może się domagać ustanowienia adwokata lub radcy prawnego, jeżeli złoży oświadczenie, z którego wynika, że nie jest w stanie ponieść kosztów wynagrodzenia adwokata lub radcy prawnego bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. 

Z powyższych przepisów wynika więc, że o ustanowienie pełnomocnika z urzędu może wnieść nie tylko strona zwolniona z ponoszenia kosztów sądowych, ale również strona, która z tego obowiązku nie została zwolniona. Jednak w obu przypadkach strona musi wykazać przed sądem, że nie jest w stanie ponieść kosztów wynagrodzenia adwokata lub radcy prawnego bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Jak może to zrobić? 

Należy wypełnić i złożyć oświadczenia o stanie rodzinnym, majątku, dochodach i źródłach utrzymania. Wzór formularza jest dostępny m.in. w siedzibach sądów, na ich stronach internetowych czy też na stronie Ministerstwa Sprawiedliwości. 

 

Niezbędne dokumenty

Osoba, która stara się o przyznanie pełnomocnika z urzędu dla wykazania swej sytuacji finansowej powinna dołączyć dokumenty potwierdzające tę sytuację czyli np. zaświadczenie o dochodach od pracodawcy, roczne zeznanie podatkowe, zaświadczenie z urzędu pracy o posiadaniu statusu osoby bezrobotnej, dokumenty dotyczące posiadanych na własność nieruchomości, oszczędnościach oraz dokumenty dotyczące ponoszonych wydatków na bieżące koszty utrzymania czyli np. opłaty za czynsz, spłatę zobowiązań pożyczkowo-kredytowych, koszty ponoszone na leczenie. Złożenie tych dokumentów nie jest wymagane, ale uprawdopodobnienie sytuacji finansowej za pomocą ich przedłożenia zwiększa szansę na pozytywną decyzję sądu.  

Spełnienie przesłanki w postaci wykazania przez stronę bycia w trudnej sytuacji materialnej i majątkowej, która nie pozwala na odpłatne ustanowienie pełnomocnika z urzędu nie jest jednak wystarczające. Musi być spełniona druga przesłanka, czyli uznanie przez sąd, że udział adwokata lub radcy prawnego jest w sprawie potrzebny, np. z uwagi na stopień skomplikowania sprawy, nieporadność strony spowodowanej m.in. wiekiem czy stanem zdrowia, co uniemożliwia bądź utrudnia samodzielną reprezentację (1). 

Wniosek o ustanowienie adwokata lub radcy prawnego strona może zawrzeć w piśmie wszczynającym postępowanie lub później, czyli w toku trwającego postępowania. Wniosek można także złożyć na rozprawie ustnie do protokołu.  

 

Oddalenie wniosku przez sąd

Podstawą do oddalenia wniosku o ustanowienie pełnomocnika z urzędu nie może być natomiast skorzystanie przez nią z nieodpłatnej pomocy prawnej lub nieodpłatnego poradnictwa obywatelskiego, o których mowa w ustawie z dnia 5 sierpnia 2015 roku o nieodpłatnej pomocy prawnej, nieodpłatnym poradnictwie obywatelskim oraz edukacji prawnej (Dz.U. z 2021 r. poz. 945) (2).  

We wniosku strona może także wskazać adwokata lub radcę prawnego imiennie. Jeżeli sąd uwzględni wniosek strony, to wówczas właściwa okręgowa rada adwokacka lub rada okręgowej izby radców prawnych, w porozumieniu ze wskazanym adwokatem lub radcą prawnym, wyznaczy pełnomocnika wskazanego przez stronę. Warto podkreślić, że zarówno sąd, jak i organy samorządu adwokackiego czy radcowskiego nie są zobligowane do spełnienia żądania we wniosku strony o wyznaczeniu do sprawy konkretnego pełnomocnika.  

W przypadku oddalenia przez sąd wniosku o ustanowienie adwokata lub radcy prawnego strona nie może ponownie domagać się ustanowienia adwokata lub radcy prawnego, powołując się na te same okoliczności, które stanowiły uzasadnienie oddalonego wniosku. Ponowny wniosek o ustanowienie adwokata lub radcy prawnego, oparty na tych samych okolicznościach, zostanie odrzucony (3).  

Strona, która ubiega się o przyznanie pełnomocnika z urzędu nie ponosi żadnych kosztów związanych ze złożeniem wniosku. Jest on zwolniony z opłaty sądowej.  

 

Pełnomocnik z urzędu w sprawach karnych 

Jednym z uprawnień stron w postępowaniu karnym określonych w ustawie z dnia 6 czerwca 1997 roku Kodeks postępowania karnego (Dz.U. z 1997 r. nr 89 poz. 555) (dalej k.p.k.), jest prawo do posiadania przedstawicieli procesowych. W postępowaniu karnym, które obejmuje postępowanie przygotowawcze, prowadzone lub nadzorowane przez prokuratora, policję i inne organy określone w ustawach oraz postępowanie sądowe, są nimi: 

• obrońcy,  
• pełnomocnicy. 

Obrońcami mogą być wyłącznie osoby uprawnione do obrony według przepisów o ustroju adwokatury lub ustawy o radcach prawnych, natomiast pełnomocnikami mogą być adwokaci, radcowie prawni lub radcy Prokuratorii Generalnej Rzeczypospolitej Polskiej (4).  

Obrońcy są przedstawicielami podejrzanych, oskarżonych, natomiast pełnomocnicy są przedstawicielami osób pokrzywdzonych, oskarżycieli posiłkowych, prywatnych, a w postępowaniu w przedmiocie odszkodowania za niesłuszne skazanie, tymczasowe aresztowanie lub zatrzymanie osób żądających odszkodowania. 

 

Przesłanki do wyznaczenia przedstawiciela procesowego

Przesłanki do wyznaczenia dla stron postępowania karnego przedstawicieli procesowych z urzędu zawiera przepis art. 78 § 1 k.p.k., który też z mocy art. 88 k.p.k. jest odpowiednio stosowany do wyznaczenia pełnomocnika. Wskazują one, że oskarżony, który nie ma obrońcy z wyboru może żądać, aby mu wyznaczono obrońcę z urzędu, jeżeli w sposób należyty wykaże, że nie jest w stanie ponieść kosztów obrony bez uszczerbku dla niezbędnego utrzymania siebie i rodziny.  

Warunkiem przyznania dla strony postępowania w postępowaniu karnym pełnomocnika/obrońcy z urzędu jest jej trudna sytuacja materialna i majątkowa. Na stronie postępowania, która chce się ubiegać o przyznanie przedstawiciela procesowego, spoczywa ciężar podparcia dowodami tej sytuacji, którą może być np. pozostawanie bez pracy i jakichkolwiek źródeł dochodu, pobieranie nauki, pozostawanie na wyłącznym utrzymaniu rodziców lub opiekunów, posiadanie zobowiązań finansowych, trudnej sytuacji zdrowotnej – swojej lub osób będących na jej utrzymaniu.  

W odróżnieniu od podstaw do przyznania pełnomocnika z urzędu w sprawach cywilnych, w sprawach karnych do przyznania dla strony przedstawiciela procesowego wystarczające jest spełnienie tej jednej przesłanki. Strona, która jest osobą fizyczną, nie musi dodatkowo wykazywać, że udział przedstawiciela procesowego jest w sprawie potrzebny, także np. z uwagi na stopień skomplikowania sprawy, nieporadność strony spowodowanej m.in. wiekiem czy stanem zdrowia uniemożliwiającym bądź utrudniającym samodzielną reprezentację.  

 

Wniosek o przydzielenie przedstawiciela procesowego z urzędu

Strona, która chce się ubiegać o przydzielenie jej przedstawiciela procesowego z urzędu, musi taki wniosek złożyć do prezesa sądu właściwego do rozpoznania sprawy lub referendarza sądowego. Strona może także żądać wyznaczenia obrońcy lub pełnomocnika z urzędu w taki sposób, by reprezentował ją w całym postępowaniu, tj. od jego początku do zakończenia. Może także żądać jego wyznaczenia do określonego etapu np. postępowania przygotowawczego, jak i do dokonania określonej czynności procesowej np. wniesienia środka zaskarżenia. 

Strona, która ubiega się o przyznanie pełnomocnika z urzędu, nie ponosi żadnych kosztów związanych ze złożeniem wniosku. Jest on zwolniony z opłaty sądowej. W sytuacji przyznania przedstawiciela procesowego, nie ponosi także kosztów jego pracy poniesionej w związku z reprezentacją strony. Koszty te pokrywa Skarb Państwa. 

Podstawą odmowy wyznaczenia dla strony przedstawiciela procesowego nie może być także skorzystanie przez stronę z nieodpłatnej pomocy prawnej lub nieodpłatnego poradnictwa obywatelskiego, o których mowa w ustawie z dnia 5 sierpnia 2015 roku o nieodpłatnej pomocy prawnej, nieodpłatnym poradnictwie obywatelskim oraz edukacji prawnej (Dz.U. z 2021 r. poz. 945) (5). 

 

Przypisy:

1. Art. 117 § 5 k.p.c
2. Art. 117 § 5 k.p.c
3. Art. 117 [2] § 2 k.p.c.
4. Art. 6 k.p.k. w zw. z art. 82 k.p.k. i art. 88 k.p.k.
5. Art. 78 § 1 k.p.k.