Karalne niezawiadomienie o przestępstwie – art. 240 k.k.

Warto wiedzieć, że jeśli mamy wiarygodną informację o czynie zabronionym, prawo wymaga zgłoszenia jej organom ścigania. Katalog takich czynów jest jasno określony w Kodeksie karnym. Katalog takich czynów jest zamknięty, ale dotyczy on nie tylko czynów popełnionych, ale także przygotowania lub usiłowania ich popełnienia. Te kwestie zostały szczegółowo i praktycznie wyjaśnione w artykule.  

 

W celu wsparcia efektywności systemu ścigania przestępstw oraz ochrony porządku prawnego, polski ustawodawca w art. 240 § 1 ustawy z dnia 6 czerwca 1997 roku Kodeks karny (Dz.U. z 1997 r. nr 88 poz. 553), wprowadził obowiązek zawiadamiania organów ścigania o popełnieniu określonych czynów zabronionych, pod groźbą kary. 

Brzmi on tak: 

Kto, mając wiarygodną wiadomość o karalnym przygotowaniu albo usiłowaniu lub dokonaniu czynu zabronionego określonego w art. 118, art. 118a, art. 120–124, art. 127, art. 128, art. 130, art. 134, art. 140, art. 148, art. 148a, art. 156, art. 163, art. 166, art. 189, art. 197 § 3–5, art. 198, art. 200, art. 252 lub przestępstwa o charakterze terrorystycznym, nie zawiadamia niezwłocznie organu powołanego do ścigania przestępstw, podlega karze pozbawienia wolności do lat 3. 

 

Które czyny zabronione są obwarowane prawnym obowiązkiem zawiadomienia organów powołanych do ścigania przestępstw o ich popełnieniu? 

Katalog czynów zabronionych obwarowanych obowiązkiem zawiadomienia jest zamknięty i dotyczy (1):  

• ludobójstwa,  
• masowego zamachu,  
• stosowania środków masowej zagłady,  
• wytwarzania lub gromadzenia środków masowej zagłady lub obrotu nimi, stosowania niedopuszczalnych sposobów lub środków walki,  
• zamachu na życie lub zdrowie jeńców wojennych lub ludności cywilnej, 
• przestępczego naruszenia prawa międzynarodowego, 
• zamachu stanu,  
• zamachu na konstytucyjny organ RP, 
• szpiegostwa,  
• zamachu na życie Prezydenta RP,  
• zamachu na jednostkę sił zbrojnych RP,  
• zabójstwa,  
• ciężkiego uszczerbku na zdrowiu,  
• spowodowania zdarzenia powszechnie niebezpiecznego,  
• zawładnięcia statkiem wodnym lub powietrznym,  
• pozbawienia wolności,  
• zgwałcenia w typach kwalifikowanych, tj. zgwałcenie zbiorowe, zgwałcenie osoby poniżej lat 15, zgwałcenie kazirodcze oraz zgwałcenie ze szczególnym okrucieństwem,  
• seksualnego wykorzystania bezradności lub niepoczytalności,  
• pedofilii,  
• prezentowania małoletniemu poniżej lat 15 treści pornograficznych,  
• prezentowania małoletniemu wykonania czynności seksualnej,  
• prowadzenia reklamy lub promocji rozpowszechniania treści pornograficznych,  
• wzięcia zakładnika oraz każdego przestępstwa o charakterze terrorystycznym. 

 

Czy obowiązek zawiadomienia dotyczy tylko czynów już popełnionych?

Obowiązek zgłoszenia czynów zabronionych określonych w art. 240 § 1 k.k. dotyczy nie tylko czynów popełnionych, ale także przygotowania do ich popełnienia czy usiłowania ich popełnienia. 

 

Czym jest przygotowanie do popełnienia czynu zabronionego, a czym usiłowanie popełnienia czynu zabronionego?

O przygotowaniu mówimy wtedy, gdy sprawca w celu popełnienia czynu zabronionego np. wchodzi w porozumienie z inną osobą, uzyskuje środki jak broń, wytrych, zbiera informacje lub sporządza plan działania. Usiłowaniem popełnienia czynu zabronionego jest natomiast bezpośrednim zmierzaniem do jego dokonania, do którego jednak z różnych przyczyn nie dojdzie. Usiłowanie zachodzi także wtedy, gdy sprawca nie uświadamia sobie, że dokonanie jest niemożliwe ze względu na brak przedmiotu nadającego się do popełnienia czynu zabronionego (np. brak narzędzi do otwarcia sejfu) lub ze względu na użycie przedmiotu czy sposobu, który nie jest właściwy do jego popełnienia. 

 

Na kim spoczywa obowiązek zawiadomienia?

Obowiązek zgłaszania czynów zabronionych określonych w art. 240 § 1 k.k. został nałożony na każdego człowieka, który posiada wiarygodną wiadomość o karalnym przygotowaniu, usiłowaniu lub ich dokonaniu. Przestępstwo z art. 240 § 1 k.k. może więc popełnić każdy, kto nie wypełni tego obowiązku, prócz sprawców przestępstw wymienionych w tym przepisie (2). 

 

Co to znaczy, że wiadomość musi być wiarygodna?

Obowiązek zawiadomienia powstaje wówczas, gdy osoba wejdzie w posiadanie informacji, która w jej odczuciu jest zgodna z rzeczywistością. A zatem musi to być informacja zasługująca na zaufanie, pewna, jednakże nie chodzi tu o stuprocentową pewność co do faktu zaistnienia czynu zabronionego, a jedynie wystąpienie wysokiego stopnia prawdopodobieństwa, iż czyn taki miał miejsce. Dana osoba nie ma obowiązku sprawdzenia faktów, jak również nie ponosi odpowiedzialności, w przypadku gdy zostanie ustalone, że w rzeczywistości dane przestępstwo nie zostało popełnione, choć okoliczności na to wskazywały (3). 

 

Kogo należy zawiadomić o popełnieniu czynu zabronionego?

Organami powołanymi do ścigania przestępstw są: policja, prokuratura, Agencja Bezpieczeństwa Wewnętrznego, Agencja Wywiadu i Żandarmeria Wojskowa. Przepis wyklucza z kręgu adresatów takiego zawiadomienia każdy inny organ, w tym sąd (4). 

 

W jakiej formie należy dokonać zawiadomienia o popełnieniu czynu zabronionego? 

Zawiadomienie nie wymaga zachowania określonej formy. Powinno być złożone do organu powołanego do ścigania przestępstw w formie np. pisemnej, telefonicznej, smsowej lub mailowej. 

 

Jaką treść powinno zawierać takie zawiadomienie?

Zawiadomienie powinno zawierać informacje co do opisu zdarzenia, osób, które brały w nim udział, czasu, miejsca, świadków, miejsca ukrycia sprawcy, dowodów, jeżeli informacje te są znane osobie zgłaszającej. Pismo nie musi posiadać określonej formy i nie musi być podpisane przez jego autora. Może być anonimowe.  

 

W jakim czasie należy powiadomić organy ścigania o czynie zabronionym?

Obowiązek zawiadomienia – jak stanowi przepis art. 240 § 1 k.k. – powinien zostać dokonany niezwłocznie, czyli bez zbędnej zwłoki (w możliwie najkrótszym terminie od momentu powzięcia wiarygodnej informacji po popełnieniu przestępstwa). Niedochowanie tego wymogu i zawiadomienie organu ze zwłoką, będzie powodować odpowiedzialność karną takiej osoby.  

 

Co grozi za zaniechanie obowiązkowi zawiadomienia wskazanych w przepisie czynów zabronionych?

Dla osoby, która zaniechała obowiązkowi złożenia zawiadomienia, grozi przewidziana przepisem art. 240 § 1 k.k. sankcja karna, która wynosi do lat 3 pozbawienia wolności. 

 

Czy w każdej sytuacji niezawiadomienie organu o czynie zabronionym będzie przestępstwem?

Prawny obowiązek zgłoszenia czynów zabronionych określonych w art. 240 § 1 k.k. jest wyłączony wobec osób, które zaniechały zawiadomienia, mając dostateczną podstawę do przypuszczenia, że organ już wie o przygotowywanym, usiłowanym lub dokonanym czynie zabronionym. Na przykład dostateczną podstawą do przypuszczenia, że organ ścigania wie o przestępstwie będzie m.in. popełnienie przestępstwa w miejscu publicznym czy też w obecności funkcjonariuszy publicznych podczas zdarzenia objętego obowiązkiem denuncjacji (5). Zawiadomienia nie muszą także składać osoby, które zapobiegły popełnieniu, przygotowaniu do popełnienia czy usiłowania popełnienia czynu zabronionego, czyli osoba, która np. weszła w posiadanie informacji o planowaniu ataku terrorystycznego, a następnie podjęła działania, które uniemożliwiły jego przeprowadzenie (6). 

Nie będą natomiast podlegać karze za niezgłoszenie czynów zabronionych wymienionych w art. 240 § 1 k.k. osoby, które: 

• nie zawiadomiły organów ścigania z obawy przed odpowiedzialnością karną grożącą im samym lub ich najbliższym, np. w sytuacji, w której żona dowiaduje się o przestępstwie popełnionym przez męża i obawia się, że zgłoszenie tego przestępstwa mogłoby pociągnąć za sobą konsekwencje prawne dla niej samej (7) oraz 
• osoby, które same stały się pokrzywdzone czynami zabronionymi wymienionymi w art. 240 § 1 k.k. (8). 

 

 

Przypisy:

1. Art. 240 § 1 k.k.
2. Tak, wyrok Sadu Apelacyjnego w Krakowie z 21.10.2004 r., II AKa 200/04, LEX nr 143011.
3. M. Mozgawa (red.), Kodeks karny. Komentarz aktualizowany (stan prawny: 8 lipca 2024 r.).
4. Tak M. Szewczyk, A. Zontek, A. Wojtaszczyk [w:] Kodeks karny. Część szczególna, t. II, cz. II…, red. W. Wróbel, A. Zoll, LEX 2017, art. 240, teza 12.
5. A. Marek, Art. 240 [w:] Kodeks karny. Komentarz, 2010, LEX.
6. Art. 240 § 2 k.k.
7. Art. 240 § 2a k.k.
8. Art. 240 § 3 k.k.