Mowa nienawiści 

W dobie globalizacji oraz intensywnego rozwoju mediów cyfrowych, problem dyskryminacji i znieważania innych osób i grup mniejszościowych zyskał nowy wymiar. Internet stał się przestrzenią, gdzie mowa nienawiści rozprzestrzenia się szybciej i szerzej niż kiedykolwiek wcześniej, a jej wpływ staje się trudniejszy do kontrolowania (1).  

 

 

Mowa nienawiści to zjawisko, które budzi rosnące zaniepokojenie na świecie, w tym w Polsce (2). Jest to problem nie tylko moralny, ale także prawny i społeczny, którego skutki mogą być tragiczne dla jednostek i całych społeczności. 

 

Definicja mowy nienawiści

Mowa nienawiści odnosi się do wszelkich form wypowiedzi, które rozpowszechniają, podżegają, propagują lub usprawiedliwiają nienawiść wobec określonych grup ludzi. Może być motywowana różnicami narodowościowymi, etnicznymi, rasowymi, religijnymi, a także tożsamością płciową czy orientacją seksualną. Kluczowe w zrozumieniu tego zjawiska jest dostrzeżenie jego źródeł w głęboko zakorzenionych uprzedzeniach oraz stereotypach (3). Współcześnie, mowa nienawiści często przyjmuje formę wypowiedzi w mediach społecznościowych, gdzie anonimowość sprzyja jej eskalacji. Szczególną uwagę zwracają także wypowiedzi osób publicznych i liderów opinii, które mogą działać jak katalizator dla szerszego rozpowszechniania postaw wrogości w społeczeństwie. 

 

Historyczny kontekst

Historia XX wieku dostarcza przykładów tragicznych skutków mowy nienawiści. Holocaust, ludobójstwo w Rwandzie czy inne konflikty zbrojne były poprzedzone kampaniami nienawiści, które dehumanizowały ofiary i usprawiedliwiały przemoc.
Holocaust został poprzedzony kampanią propagandową w Niemczech, w której Żydów przedstawiano jako „zarazę” i „szkodniki”, co pozwoliło na budowanie akceptacji dla ich masowej eksterminacji. Użycie mediów, takich jak prasa, plakaty i filmy propagandowe, odegrało kluczową rolę w przygotowaniu społeczeństwa do akceptacji zbrodni na masową skalę (4). 

W Rwandzie, w 1994 roku, radio RTLM (Radio Télévision Libre des Mille Collines) stało się platformą szerzenia mowy nienawiści, określając Tutsi mianem „karaluchów” i nawołując do ich eksterminacji. Te dehumanizujące przekazy nie tylko podsycały nienawiść, ale także bezpośrednio mobilizowały ludzi do aktów ludobójstwa (5). 

Współcześnie mowa nienawiści często towarzyszy prześladowaniom na tle religijnym. W wielu regionach świata chrześcijanie stają się ofiarami ataków słownych, dehumanizacji oraz przestępstw z nienawiści. Przykładem są prześladowania w Nigerii, gdzie bojówki nie tylko dokonują aktów przemocy, ale także rozpowszechniają mowę nienawiści wobec chrześcijan, określając ich jako „wrogów wiary”.  

Podobne tendencje można zaobserwować w niektórych krajach Azji, gdzie chrześcijanie są marginalizowani społecznie i atakowani w przestrzeni publicznej oraz online, a mowa nienawiści służy jako narzędzie do wykluczania ich ze społeczeństwa (6). Te wydarzenia podkreślają, jak niebezpieczna jest tolerancja dla mowy nienawiści i jak ważne, by podejmować działania, które mają na celu jej wyeliminowanie.
 

W krajach, gdzie prawa osób LGBTQ+ są ograniczone, mowa nienawiści staje się dla tych grup szczególnie niebezpieczna. Zwłaszcza w sytuacji, gdy osoby publiczne i przedstawiciele mediów społecznościowych niejednokrotnie posługują się terminem „ideologia”, by określić działania grup mniejszości seksualnych w obszarze równouprawnienia. Określenia takie jak „strefy wolne od LGBT” widniejące na tablicach w niektórych gminach w Polsce, stały się symbolem wykluczenia i mowy nienawiści wobec tej grupy (7). Te współczesne przykłady pokazują, że mowa nienawiści nadal stanowi poważne zagrożenie i wymaga zdecydowanej reakcji ze strony społeczeństwa, w tym mechanizmów prawnych i edukacyjnych. 

 

Konstytucyjna zasada równości

Art. 32 Konstytucji RP stanowi, że wszyscy wobec prawa są równi i nikt nie może być dyskryminowany z jakiejkolwiek przyczyny. Przepis ten jest fundamentem ochrony przed nierównym traktowaniem w Polsce. Zasada równości oznacza, że każda osoba, niezależnie od narodowości, koloru skóry, wyznania, orientacji seksualnej czy innych cech, ma prawo do jednakowej ochrony prawnej (8). 

Konstytucyjna zasada równości jest często przywoływana w sprawach dotyczących mowy nienawiści, zwłaszcza w kontekście ochrony dóbr osobistych oraz przeciwdziałania dyskryminacji w sferze publicznej. Jednocześnie podkreśla, że sprawcy mowy nienawiści muszą ponosić odpowiedzialność za swoje czyny zgodnie z zasadami sprawiedliwości społecznej. 

 

Regulacje ustawowe w Polsce

Polskie prawo przewiduje konsekwencje dla osób stosujących mowę nienawiści, a przepisy dotyczące tego zjawiska znajdują się przede wszystkim w Kodeksie karnym oraz w aktach prawa międzynarodowego, których Polska jest stroną. 

• Art. 119 § 1 k.k. penalizuje stosowanie przemocy lub groźby bezprawnej wobec osoby lub grupy osób ze względu na ich narodowość, kolor skóry, wyznanie lub brak wyznania. Działania takie są uznawane za przestępstwo i zagrożone karą pozbawienia wolności od 3 miesięcy do 5 lat. Przepis ten obejmuje zarówno akty fizyczne, jak i werbalne formy przemocy, co czyni go podstawowym narzędziem ochrony grup narażonych na dyskryminację (9). 
• Art. 257 k.k. penalizuje publiczne znieważanie osób lub naruszanie ich nietykalności cielesnej z powodu przynależności narodowej, etnicznej, rasowej lub wyznaniowej. Znieważenie publiczne, zwłaszcza w przestrzeni medialnej i cyfrowej, może być ścigane z urzędu, a kara przewidziana za takie działania wynosi do 3 lat pozbawienia wolności. 
• Art. 256 k.k. odnosi się do publicznego propagowania faszyzmu, totalitaryzmu lub nawoływania do nienawiści na tle narodowościowym, rasowym, etnicznym lub wyznaniowym. Jest to kluczowy przepis w walce z mową nienawiści w internecie, gdzie takie treści często pojawiają się w formie wpisów, grafik czy nagrań. Przepis ten przewiduje możliwość usuwania treści z przestrzeni publicznej oraz ścigania osób odpowiedzialnych za ich rozpowszechnianie. 

 

Regulacje międzynarodowe i unijne

Polska jako członek Unii Europejskiej oraz stronnik wielu konwencji międzynarodowych zobowiązana jest do przestrzegania standardów przeciwdziałania mowie nienawiści. 

• Dyrektywa Rady 2008/913/WE dotycząca zwalczania niektórych form i przejawów rasizmu i ksenofobii poprzez prawo karne nakłada na państwa członkowskie obowiązek penalizowania nawoływania do nienawiści i przemocy na tle rasowym, etnicznym czy religijnym. Przepisy krajowe muszą być zgodne z jej postanowieniami (10). 
• Konwencja o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności (Europejska Konwencja Praw Człowieka) w art. 10 przewiduje wolność wypowiedzi, jednak dopuszcza jej ograniczenie w celu ochrony porządku publicznego, zapobiegania przestępstwom, a także ochrony dobrego imienia i praw innych osób. Polska realizuje te przepisy, nakładając sankcje na mowę nienawiści w różnych formach. 
• Międzynarodowa Konwencja w sprawie likwidacji wszelkich form dyskryminacji rasowej (ICERD) zobowiązuje Polskę do podejmowania skutecznych działań prawnych i edukacyjnych w celu zapobiegania i zwalczania mowy nienawiści. 

 

Nowoczesne wyzwania 

Regulacje prawne coraz częściej muszą sprostać nowym formom mowy nienawiści, szczególnie w kontekście internetu. W związku z tym organy ścigania współpracują z platformami cyfrowymi w celu usuwania treści nawołujących do nienawiści, a także identyfikacji sprawców. W Polsce istnieje również możliwość zgłaszania takich treści za pośrednictwem specjalnych portali i organizacji pozarządowych, takich jak Fundacja Panoptykon czy HejtStop, które monitorują zjawisko i podejmują kroki prawne w imieniu osób pokrzywdzonych mową nienawiści.  

 

Zniewaga a mowa nienawiści 

Zniewaga, zgodnie z polskim prawem, jest czynem zabronionym, polegającym na obrażaniu godności innej osoby. W przypadku, gdy zniewaga jest motywowana uprzedzeniami rasistowskimi, etnicznymi, religijnymi lub wynikającymi z innej przynależności grupowej, staje się przestępstwem ściganym z oskarżenia publicznego. 

Przykładowo, wydawanie odgłosów zwierzęcych na widok czarnoskórego obywatela zostało w Polsce uznane za publiczne znieważenie, które nie tylko obraża daną osobę, ale także podważa społeczne poczucie równości i godności. Tego typu działania są szczególnie niebezpieczne, ponieważ mogą prowadzić do eskalacji nienawiści i wzrostu napięć społecznych (11). Zniewagi oparte na uprzedzeniach często stają się katalizatorem dla szerzenia mowy nienawiści w przestrzeni publicznej i cyfrowej. 

 

Instytucje wspierające 

W Polsce działa wiele instytucji i organizacji pozarządowych, które oferują wsparcie dla osób, które doświadczyły mowy nienawiści oraz umożliwiają zgłaszanie przypadków tego zjawiska. 

Przykładowe instytucje: 

• zglosantysemityzm.pl – platforma umożliwiająca zgłaszanie przypadków antysemityzmu w przestrzeni publicznej i online, 
• mowanienawisci.info – serwis informacyjny monitorujący i raportujący przypadki mowy nienawiści w Polsce, 
• omzrik.pl (Ośrodek Monitorowania Zachowań Rasistowskich i Ksenofobicznych) – organizacja działająca na rzecz zwalczania mowy nienawiści oraz wspierająca osoby, które są dyskryminowane. 

Ponadto organizacje międzynarodowe, takie jak Rada Europy czy Amnesty International, prowadzą w Polsce programy edukacyjne oraz raportują sytuacje związane z mową nienawiści na poziomie globalnym. 

 

Podsumowanie 

Mowa nienawiści jest poważnym i złożonym problemem społecznym, który wymaga wielowymiarowego podejścia. Obejmuje to: 

• edukację, która przeciwdziała stereotypom i uprzedzeniom,  
• skuteczne ściganie przestępstw, 
• wprowadzenie zmian prawnych, które zapewnią ochronę wszystkim narażonym na dyskryminację grupom społecznym. 

Kluczowym celem działań antydyskryminacyjnych jest budowanie społeczeństwa opartego na równości, wzajemnym szacunku i akceptacji różnorodności. Zwalczanie mowy nienawiści to inwestycja w pokojowe współistnienie i stabilność społeczną, która przynosi korzyści każdemu członkowi społeczeństwa. 

 

Przypisy:

1. D. Sieminiecka, K. Majewska (2022). Hejt i mowa nienawiści w Internecie – praktyczne wskazania dla służb mundurowych i ich rodzin (w:) The Prison Systems Review, nr 117, s. 207-210, https://repozytorium.umk.pl/bitstream/handle/item/6873/Hejt%20i%20mowa%20nienawiści%20w%20sieci%20Internet.%20praktyczne%20wskazania%20dla%20służb%20mundurowych%20i%20ich%20rodzin%20dotyczące%20komunikacji%20i%20reagowania%20na%20zjawiska.pdf?sequence=1 (dostęp 30.12.2024).
2. A. Bodnar, A. Gliszczyńska-Grabias, R. Wieruszewski, M. Wyrzykowski (2010). Mowa nienawiści a wolność słowa. Aspekty prawne i społeczne. Warszawa: Wolters Kluwer.
3. D. Kępa-Figura (2020). Granice mowy nienawiści – prawo a rzeczywistość (w:) Prace Językoznawcze, s. 103.
4. M. Duda, Przestępstwa z nienawiści. Studium prawnokarne i kryminologiczne, Olsztyn 2016, s. 63-72, dostęp elektroniczny http://www.uwm.edu.pl/kryminologia/wp-content/uploads/2017/02/Przestępstwa-z-nienawiści.-Studium-prawnokarne-i-kryminologiczne-tekst.pdf (dostęp 30.12.2024).
5. P. Gourevitch (1999). We Wish to Inform You That Tomorrow We Will Be Killed with Our Families: Stories from Rwanda, Picador, s. 54.
6. Czarna księga prześladowań chrześcijan w świecie (2015). Praca zbiorowa, przekład B. Baran, J. Gorecka-Kalita, M, Szewc-Osiecka, s. 568-576.
7. Wyrok uniewinniający za umieszczenie znaku „Strefa wolna od LGBT”, Dziennik Gazeta Prawna, 24 marca 2021 r., dostęp elektroniczny https://serwisy.gazetaprawna.pl/orzeczenia/artykuly/8127812,uniewinnienie-wyrok-znak-strefa-wolna-od-lgbt.html (dostęp: 30.12.2024)
8. P. Tuleja (2019). Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej. Komentarz. Warszawa: Wolters Kluwer, s. 145.
9. A. Zoll (2020). Kodeks karny. Komentarz. Kraków: Zakamycze, s. 320.
10. J. Hołda (2021). Prawo unijne w zakresie ochrony przed mową nienawiści. Warszawa: Wolters Kluwer, s. 72.
11. Kodeks karny. Część szczególna. Komentarz (2020). Warszawa: C.H. Beck, Art. 216 – J. Giezek, s. 415.