Małoletni jako pokrzywdzony i świadek w postępowaniu karnym

W postępowaniu karnym małoletni może występować w roli świadka, w roli sprawcy przestępstwa (podejrzanego, oskarżonego) oraz osoby pokrzywdzonej przestępstwem. Przepisy prawa szczegółowo regulują udział osób małoletnich w postępowaniu karnym. O tym pisze mecenas Malwina Bobrzyk.  

 

 

Małoletni jako pokrzywdzony

Zgodnie z brzmieniem art. 49 § 1 ustawy z dnia 6 czerwca 1997 r. Kodeks postępowania karnego (Dz.U. 1997 nr 89 poz. 555) zwanej dalej k.p.k. Pokrzywdzonym jest osoba fizyczna lub prawna, której dobro prawne zostało bezpośrednio naruszone lub zagrożone przez przestępstwo. 

W postępowaniu karnym dorosły pokrzywdzony może działać samodzielnie lub zlecić reprezentowanie siebie odpłatnie profesjonalistom, czyli adwokatom lub radcom prawnym. Gdy sytuacja materialna pokrzywdzonego nie pozwala mu na poniesienie kosztów odpłatnego ustanowienia pełnomocnika, może on wystąpić do prezesa sądu właściwego do prowadzenia postępowania o jego przydzielenie z urzędu, czyli nieodpłatnie.  

Osoby małoletnie oraz całkowicie lub częściowo ubezwłasnowolnione w postępowaniu karnym nie mogą samodzielnie podejmować czynności w swoim imieniu. Małoletnim pokrzywdzonym w postępowaniu karnym jest osoba, która nie ukończyła 18. roku życia lub osoba, która wcześniej nie uzyskała pełnoletności, np. poprzez zawarcie związku małżeńskiego. W postępowaniu karnym w jego imieniu działają: 

• przedstawiciele ustawowi, którymi są najczęściej jego rodzice, albo  
• osoba, pod której stałą pieczą pozostaje małoletni.  

Osoba, pod której stałą pieczą pozostaje małoletni, nie musi legitymować się orzeczeniem sądu opiekuńczego, by mogła go reprezentować w postępowaniach procesowych. Wystarczy, aby taka osoba opiekowała się małoletnim, sprawując faktyczną i stałą pieczę nad nim (1). 

Rodzice małoletniego nie zawsze – jako jego przedstawiciele ustawowi – mogą reprezentować go w postępowaniu karnym. Ma to miejsce w sytuacji, kiedy jeden z rodziców jest podejrzany o popełnienie przestępstwa. Przykładem może być sytuacja, kiedy sprawa dotyczy znęcania się rodzica nad dzieckiem czy wykorzystywania seksualnego dziecka. Chodzi o wyeliminowanie sytuacji, kiedy to jeden z rodziców musiałby wybrać, np. podejmowanie działań na korzyść dziecka, z jednoczesnym działaniem przeciwko drugiemu rodzicowi. To mogłoby prowadzić do niewłaściwego reprezentowania interesów dziecka. W takiej sytuacji w postępowaniu karnym dla dziecka ustanawiany jest reprezentant (2). Ustanawia go sąd opiekuńczy na wniosek prokuratora lub sądu.  

Wyjątkiem od zakazu reprezentacji małoletniego pokrzywdzonego przez jego przedstawiciela ustawowego, w którym oskarżonym jest drugi z rodziców – jest postępowanie toczące się w sprawie o niealimentację, czyli czyn zabroniony określony w art. 209 § 1 lub 1a Kodeksu karnego. Przyjmuje się, że w takiej sytuacji reprezentacja małoletniego przez drugiego z rodziców jest dopuszczalna z uwagi na to, że podejmowane czynności prawne dotyczą m.in. należnych dziecku od tego rodzica środków utrzymania i wychowania, w rozumieniu art. 98 § 2 pkt 2 k.r.o. (3).  

Reprezentantem dziecka w postępowaniu karnym może być adwokat lub radca prawny, który wykazuje się szczególną znajomością spraw dotyczących dziecka, tego samego rodzaju lub rodzajowo odpowiadających sprawie, w której wymagana jest reprezentacja dziecka, lub ukończył szkolenie dotyczące zasad reprezentacji dziecka, praw lub potrzeb dziecka (art. 991 § 1 k.r.o.) (4). 

 

Uprawnienia przysługujące podmiotom reprezentującym małoletniego w postępowaniu karnym

Przedstawiciele ustawowi małoletniego, osoby pod której stałą pieczą pozostaje małoletni, reprezentanci małoletniego są podmiotami, które działają w postępowaniu karny za małoletniego. Uprawnieni są do składania w imieniu małoletniego m.in.: 

• zawiadomienia o popełnieniu przestępstwa, 
• złożenia wniosku o ściganie sprawcy przestępstwa w przypadku przestępstwa ściganego na wniosek pokrzywdzonego, 
• wniosków o dopuszczenie i przeprowadzenie dowodu, np. z zeznań świadków, dowodu z dokumentów czy przeprowadzenie dowodu opinii biegłych, 
• wniesienia środków zaskarżenia od decyzji organów procesowych, takich jak np. zażalenia, sprzeciwy, apelacje. 

Przedstawiciel ustawowy pokrzywdzonego, jak również osoba, pod której stałą pieczą pozostaje małoletni, może działać w procesie osobiście lub przez ustanowionego pełnomocnika.  

 

Małoletni świadek przestępstwa 

Małoletni w postępowaniu karnym może także występować w charakterze świadka. Zgodnie z treścią art. 177 § 1 k.p.k.: Świadkiem jest każda osoba wezwana w tym charakterze, która ma obowiązek stawić się i złożyć zeznania.  

W stosunku do świadków przepisy wskazanej ustawy nie określają dolnej granicy wieku, więc świadkiem może być każda osoba małoletnia, która znajduje się w takim wieku, w którym możliwe jest porozumienie się z nią (5). Decyzję o tym czy przesłuchać małoletniego podejmuje organ procesowy, czyli prokurator lub sąd.  

Przesłuchanie małoletniego w miarę możliwości powinno być dokonane w obecności jego przedstawicieli ustawowych, opiekunów prawnych lub w obecności opiekunów faktycznych. Opiekunem faktycznym są osoby, pod których opieką w danym momencie znajduje się dziecko, np. wychowawca klasy, dziadkowie, sąsiedzi. Organ może nie dopuścić do udziału tych osób w czynności przesłuchania dziecka, jeżeli uzna, że dobro postępowania stoi temu na przeszkodzie lub sprzeciwia się temu osoba przesłuchiwana (6). Przesłuchanie dziecka przebiega w zasadzie w taki sam sposób jak przesłuchanie osoby dorosłej – najczęściej w siedzibie organu, w pokoju przesłuchań. Tylko w sprawach o niektóre przestępstwa przesłuchanie małoletnich świadków odbywa się w specjalnych warunkach.  

Dotyczy to spraw o: 

• przestępstwa popełnione z użyciem przemocy lub groźby bezprawnej; 
• przestępstwa określone w Kodeksie karnym w rozdziale XXV jak zgwałcenie, wykorzystanie bezradności, wykorzystanie zależności, wykorzystywanie seksualne, grooming, propagowanie pedofilii, kazirodztwo,  
• przestępstwa określone w Kodeksie karnym w rozdziałach XXVI jak bigamia, znęcanie się, rozpijanie małoletniego, niealimentacja, porzucenie małoletniego do 15. roku życia, uprowadzenie małoletniego do 15. roku życia, organizowanie bezprawnej adopcji. 

 

Przesłuchanie małoletniego świadka, który nie ukończył lat 15

W powyższych sprawach małoletniego świadka, który w chwili przesłuchania nie ukończył 15 lat, przesłuchuje się tylko wówczas gdy jego zeznania mogłyby mieć istotne znaczenie dla rozstrzygnięcia sprawy (7). 

Przesłuchanie musi nastąpić w odpowiednio do tego przystosowanych miejscach. Są nimi pomieszczenia zazwyczaj wydzielone w siedzibach sądów lub poza nimi, zwane przyjaznymi pokojami przesłuchań. Składają się one z dwóch pomieszczeń, tj. pokoju przesłuchań wyposażonego w system urządzeń nagrywających (kamery i mikrofony) oraz pokoju technicznego. Mogą być w nich obecne takie osoby jak: 

• prokurator,  
• obrońca oskarżonego,  
• pełnomocnik pokrzywdzonego,  
• rodzic,  
• opiekun prawny,  
• reprezentant,  
• osoba pełnoletnia wskazana przez pokrzywdzonego.  

Pomieszczenia do przesłuchania zaprojektowane są tak, by dziecko czuło się bezpiecznie, komfortowo, a czynność przesłuchania mogła zostać odpowiednio utrwalona. Czynności przesłuchania dokonuje sędzia (nie obowiązuje go wówczas strój urzędowy). W czynności przesłuchania małoletniego świadka uczestniczy także biegły psycholog. Jego obecność jest obowiązkowa. 

 

Przesłuchanie małoletniego świadka, który ukończył lat 15 

Przesłuchania małoletniego świadka, który ukończył 15 lat, można dokonać także w szczególnym trybie, czyli na odległość przy użyciu urządzeń technicznych, z jednoczesnym bezpośrednim przekazem obrazu i dźwięku. Może to nastąpić w sytuacjach, gdy organ procesowy ustali, że zachodzi uzasadniona obawa, że obecność podejrzanego/oskarżonego lub jego obrońcy przy przesłuchaniu mogłaby wpływać krępująco na zeznania małoletniego świadka lub wywierać negatywny wpływ na jego stan psychiczny (8). W takim przesłuchaniu może uczestniczyć biegły psycholog, ale jego udział nie jest obligatoryjny.  

W postępowaniu karnym dopuszcza się także przesłuchanie małoletnich pokrzywdzonych, których także w sprawach o niektóre przestępstwa przesłuchuje się w specjalnych warunkach. Z uwagi jednak na obszerność tego zagadnienia, musi ona stanowić temat oddzielnego opracowania.  

 

 

Przypisy: 

1. J. Zagrodnik, [w:] Proces karny, red. K. Marszał, J. Zagrodnik, Warszawa 2017, s. 256 [1] Uchwała z 20.12.1985 r. (VI KZP 28/85), OSNKW 1986/5–6, poz. 30. 

2. Art. 52 § 1a k.p.k. 

3. Postanowienie SN z dnia 25 czerwca 2020 r., I KZP 4/20, Legalis nr 2373094; wraz z glosą S. Durczak-Żochowskiej, „Orzecznictwo Sądów Polskich” 2021, nr 9, s. 85; wyrok SN z dnia 30 grudnia 2020 r., IV KS 36/20, LEX nr 3227021. 

4. Wicherek P., [w:] Kodeks rodzinny i opiekuńczy. Komentarz, red. M. Habdas, M. Fras, Warszawa 2021 str. 986 

5. Uchwała SN z dnia 20 grudnia 1985 r. (VI KZP 28/85), OSNKW 1986/5–6, poz. 30. 

6. Art. 171 § 3 k.p.k.  

7. Art. 185b § 1 k.p.k. 

8. Art. 185b § 2 k.p.k.