Osoby z niepełnosprawnościami a wykluczenie społeczne. Integracja przez kształcenie i zatrudnienie

Data publikacji: 22.12.2025

Na obrazku widzimy dwie osoby siedzące przy komputerze - jedna z nich siedzi na wózku.

Zawartość

Z tego artykułu dowiesz się:

jakie są źródła wykluczenia społecznego osób z niepełnosprawnościami,
na jakie bariery najczęściej natrafiają osoby z niepełnosprawnościami,
jakie czynniki pomogą zniwelować bariery w dostępie do zatrudnienia zawodowego osób z niepełnosprawnościami.

Wykluczenie społeczne osób z niepełnosprawnościami dotyczy wielu obszarów funkcjonowania. Kluczowe są edukacja i praca zawodowa, by zyskać samodzielność i niezależność. Jakie rozwiązania mogą okazać się pomocne, by przeciwdziałać wykluczeniu społecznemu osób z niepełnosprawnościami?

Wykluczenie społeczne

Problematyka wykluczenia społecznego osób z niepełnosprawnościami jest szeroka i dotyczy wielu obszarów życia. Wykluczenie nie jest problemem indywidualnym jednostek nim dotkniętych lecz sytuacją, która wpływa na cały system funkcjonowania społeczeństwa (Kornaś-Biela, Domagała-Zyśk, Smółka, 2016). Wykluczenie społeczne w Polsce nadal pozostaje poważnym problemem, mimo postępu technologicznego, legislacyjnego i rosnącej świadomości na temat praw człowieka. Obecnie osoby z niepełnosprawnościami wciąż napotykają na liczne bariery w pełnym uczestnictwie w życiu społecznym, zawodowym i kulturalnym.

Praca zawodowa

Dostęp do rynku pracy osób z niepełnosprawnościami jest niewątpliwie mniejszy niż pozostałej dorosłej populacji społeczeństwa. Dane statystyczne (GUS, PFRON, 2022) pokazują, że wskaźnik zatrudnienia osób w wieku produkcyjnym w Polsce wynosił około 28,5%, w porównaniu do ogółu populacji wskaźnik ten wynosił około 70%. Żeby zobrazować to w konkretnych liczbach to 474 tysiące osób z niepełnosprawnościami znajduje zatrudnienie, czyli co czwarta taka osoba. To jasno pokazuje, że osoby z niepełnosprawnościami pozostają bierne zawodowo z powodu czynnika, na który nie mają wpływu. Wskazuje to obszar wsparcia, nad którym trzeba pracować i dodatkowo lepiej zintegrować tę grupę społeczną.

Istnieje kilka czynników, które mogą polepszyć sytuację zatrudnienia takich osób, między innymi rozwijanie zakładów pracy chronionej, informowanie pracodawców o możliwych ulgach czy szeroko dostępna kampania społeczna. Znaczącym czynnikiem są ulgi dla pracodawców, którzy zatrudniają osoby z niepełnosprawnościami, w postaci dofinansowania do wynagrodzenia tych osób. Wysokość dofinansowania zależy od stopnia niepełnosprawności osoby zatrudnionej. Ponadto pracodawcy mogą liczyć na refundację składek na ubezpieczenie społeczne ze środków PFRON i w razie potrzeby otrzymać zwrot kosztów przystosowania stanowiska pracy. Rząd oraz organizacje pozarządowe realizują liczne programy mające na celu aktywizację zawodową osób z niepełnosprawnościami.

Czynnikiem, który może wpłynąć na zwiększenie zatrudnienia osób z niepełnosprawnościami, jest zmiana myślenia pracodawców w kwestii oferowania pracy zdalnej bądź hybrydowej. Jak wynika z badania EY pn. „Praca zdalna po polsku” (2024), coraz więcej pracodawców decyduje się na zatrudnianie pracowników w wymiarze pracy zdalnej. Jest to z pewnością szansa również dla osób z niepełnosprawnościami, aby podjąć atrakcyjne zatrudnienie online. To może wykluczyć wiele barier w dostępności, jakie mogą się pojawić w przypadku pracy stacjonarnej. Znalezienie zatrudnienia przynosi wiele pozytywnych efektów, które działają jak kula śnieżna. Podstawowym jest podniesienie własnej samooceny. Praca zawodowa pozwala osobom z niepełnosprawnościami zwiększyć poczucie własnej wartości, co jest kluczowym czynnikiem dla poprawy ich zdrowa psychicznego. Daje również poczucie bycia potrzebnym, udział w rozwoju społeczeństwa oraz niezależność finansową, a to ma ogromny wpływ na postrzeganie siebie. Wzrasta również poczucie sprawczości. Niejednokrotnie zdobycie zatrudnienia i rozwój własnych kompetencji wzmacnia poczucie kontroli nad własnym życiem.

Praca redukuje także społeczną izolację, z którą wiele razy muszą zmagać się osoby z niepełnosprawnościami (Thompson, 2002). Zdobycie niezależności finansowej pomaga w walce z niepełnosprawnością na każdym poziomie – od możliwości uczestnictwa w życiu społecznym, zapewnieniu wsparcia medycznego, jak i psychologicznego. W poszukiwaniu pracy wychodzą naprzeciw sami pracodawcy, którzy zamieszczają ogłoszenia o pracę z klauzulą o pierwszeństwu zatrudnienia dla osób z niepełnosprawnościami. Praktycznie w większości ogłoszeń o pracę w Służbie Cywilnej w Polsce (https://nabory.kprm.gov.pl/) możemy zauważyć taką adnotację. Rynek pracy otwiera się na osoby z niepełnosprawnościami, także sektor prywatny. Żeby spojrzeć pragmatycznie na ten proces, to trzeba jasno powiedzieć, że od aplikowania na określone stanowisko pracy do otrzymania jej jest długa droga, ale sam fakt istnienia w przestrzeni takich możliwości jak praca dla osób z niepełnosprawnościami, pozwala optymistyczniej podejść do problemu wykluczenia społecznego tej grupy osób na rynku pracy.

Edukacja

Edukacja osób z niepełnosprawnościami ma długofalowy wymiar – niczym rehabilitacja – działa tu i teraz, a także odbija się na przyszłości osób z orzeczeniem niepełnosprawności. Współcześnie dostęp do edukacji osób z tej grupy wciąż jest wyzwaniem, jednak widać postępy w tworzeniu wsparcia dla studentów z ograniczeniami. Dane z raportu „Badania potrzeb osób z niepełnosprawnościami w Polsce” z 2024 roku (PFRON) dotyczące studentów z niepełnosprawnościami pokazują, że osoby te stanowią niewielki, lecz rosnący odsetek studentów. Jak podaje Ministerstwo Nauki i Szkolnictwa Wyższego liczba studentów z niepełnosprawnościami w Polsce wynosi około 22 tysiące, jest to jedynie 1,8 proc. wszystkich studentów (GOV, 2024). Ma na to duży wpływ rosnąca popularność e-learningu. Jest to duże ułatwienie dla osób z niepełnosprawnościami, gdyż likwiduje wiele barier. Cyfrowa rewolucja na uczelniach jest częściowa, ale stała się obecnie czymś naturalnym, a jej efektywność jest coraz wyżej oceniana (OPI, 2023).

Uczelnie dostosowują swoje infrastruktury i programy wsparcia do potrzeb osób z niepełnosprawnościami. Oferują na przykład stypendia, wsparcie asystentów dydaktycznych oraz wyspecjalizowane technologie pomagające w nauce. Wsparcie jest różnorodne – od finansowego po organizacyjne, np. transport na uczelnię czy tłumacze języka migowego na wykładach. Studenci z niepełnosprawnością mogą również liczyć na sprzęt ułatwiający naukę, taki jak notatniki brajlowskie czy systemy wzmacniające dźwięk. Na wielu uczelniach są osoby wspierające studentów z niepełnosprawnościami w codziennych obowiązkach akademickich.

Ważnym programem pomocowym w niwelowaniu wykluczenia społecznego osób z niepełnosprawnościami w obszarze edukacji jest program „Aktywny samorząd”. Realizowany jest przez Państwowy Fundusz Rehabilitacji Osób z Niepełnosprawnościami. Skierowany bezpośrednio do studentów i osób, które są na różnych poziomach edukacji – od studiów licencjackich po doktoranckie. Dzięki niemu można starać się o dofinansowanie do czesnego oraz wsparcie w postaci dodatków edukacyjnych. Można złożyć elektroniczny wniosek na stronie internetowej https://sow.pfron.org.pl/. Dodatkowo, gdy osoby zainteresowane będą potrzebowały pomocy w tej kwestii, to mogą zwrócić się do specjalistów z działu informatycznego Systemu Obsługi Wsparcia, którzy przeprowadzą przez cały proces aplikowania o dodatkowe wsparcie finansowe. Dodatkowo można się starać o zwrot niemal całości kosztów za studia plus liczne dodatki pomocowe. W 2023 roku maksymalna kwota wsparcia wynosiła prawie 220 mln złotych.

Członek Rady Ekspertów ds. Kształcenia Osób z Niepełnosprawnościami tłumaczy, iż badania jasno potwierdzają wysoki współczynnik, prawie 80 proc., absolwentów z niepełnosprawnościami, którzy podejmują zatrudnienie. Poziom zatrudnienia osób z niepełnosprawnością z wyższym wykształceniem jest analogiczny jak osób pełnosprawnych. Wyższe wykształcenie jest dobrą receptą na odciążenie systemu pomocy społecznej – jak wyjaśnia ekspert.

Oprócz ekonomicznych aspektów dla osoby z niepełnosprawnością, studia są możliwością do podejmowania samodzielnych decyzji, co chcą studiować, na jakiej uczelni i w jakiej formie. Uzyskanie niezależności powoduje u takich osób zwiększony poziom pewności siebie i sprawczości. Już sama obecność w przestrzeni studenckiej daje możliwość poznania innych osób i wyjścia ze swojego, często hermetycznego środowiska. Pomaga to także w dowartościowaniu się i poczuciu, że osoby z niepełnosprawnościami są tak samo sprawne jak inni. Wynika z tego jasno, że proces studiowania przez osoby z niepełnosprawnościami przyczynia się do ich integracji społecznej oraz daje szansę na wejście na rynek pracy (Szpunar, 2010).

Podsumowanie

Dostęp do edukacji osób z niepełnosprawnościami wciąż jest wyzwaniem. Dotarcie do samych beneficjentów, którzy mogą skorzystać z tej formy pomocy jest trudne i czasem okazuje się, że podejmowane działania są nieskuteczne. Obecnie wiele osób i instytucji jest zaangażowanych we wsparcie i rozwój osób, które na co dzień zmagają się z ogromem trudności. Widać duże postępy i sukcesy w tym obszarze, mimo barier zarówno fizycznych, jak i społecznych, które muszą zostać przezwyciężone.

Bibliografia:

Kornas-Biela D., Domagała-Zyśk E., Smołka E. (2016). Preventing social exclusion of people with disabilities and their families. “Rozprawy Społeczne”, 1 (10), s. 7-15.

Szpunar M., (2010). Życie z piętnem. Studia jako próba zdeprecjonowania stygmatu osoby niepełnosprawnej. [w:] e-mentor, SGH, Warszawa, 2/2010, s. 62-69.

Thompson, S.C. (2002). The role of personal control in adaptive functioning. “Cognitive Therapy and Research”, 26(2), 347-355.