Catfishing i motywy działania catfisherów

Współczesny tryb życia, wypełniony zawodowymi obowiązkami, częstymi podróżami służbowymi czy przeprowadzkami, utrudnia nawiązywanie stałych relacji w tradycyjny sposób. Ludzie coraz rzadziej mają możliwość poznawania nowych i ciekawych osób w najbliższym otoczeniu.  

 

 

Nowe technologie odgrywają kluczową rolę w budowaniu relacji międzyludzkich. Umożliwiają ludziom nawiązywanie nowych przyjaźni, romantycznych związków i wymiany doświadczeń. Internet, a zwłaszcza media społecznościowe, platformy randkowe i aplikacje do komunikacji ułatwiają dostęp do ogromnej liczby osób w różnych częściach świata, z różnych kultur i o różnych doświadczeniach życiowych.  

Internet ułatwia również nawiązywanie relacji osobom nieśmiałym, introwertycznym czy z niską samooceną. Stanowi on dla tych osób bezpieczną przestrzeń. Często łatwiej jest nawiązać rozmowę online, gdy można na chwilę schować się za ekranem komputera czy telefonu i wyrazić siebie bez narażania się na bezpośrednią ocenę. 

Pomimo ogromnych korzyści związanych z nawiązywaniem relacji online, istnieje także szereg zagrożeń, które warto mieć na uwadze. Ze względu na brak bezpośredniej interakcji, relacje online wiążą się z ryzykiem oszustw czy manipulacji. Ważne jest, aby podchodzić do internetowych relacji z pewną ostrożnością, zachowując zdrowy dystans. 

 

Czym jest catfishing?

Catfishing to jeden z najbardziej podstępnych i niebezpiecznych rodzajów oszustw internetowych. Może dotyczyć każdego, kto nawiązuje nowe znajomości w sieci – na portalach randkowych, w mediach społecznościowych, a czasem w aplikacjach zawodowych czy forach internetowych. 

W najprostszym ujęciu catfishing polega na świadomym podszywaniu się pod inną osobę lub tworzeniu całkowicie fikcyjnej tożsamości w Internecie w celu nawiązania relacji. Osoba dokonująca catfishingu – nazywana catfisherem – przygotowuje starannie wymyśloną wersję siebie: 

• wykorzystuje fałszywe dane osobowe (imię, nazwisko, miejsce zamieszkania), 
• posługuje się skradzionymi lub wygenerowanymi zdjęciami, które przedstawiają ją jako osobę atrakcyjną i wzbudzającą zaufanie, 
• buduje fikcyjną historię życia, często „uszytą na miarę” oczekiwań i marzeń osoby, którą chce wciągnąć w relację. 

Celem sprawcy jest zazwyczaj wytworzenie silnej więzi emocjonalnej lub intymnej, która pozwoli mu zdobyć: 

• kontrolę nad emocjami ofiary, 
• korzyści psychiczne (uwaga, podziw, poczucie bycia ważnym), 
• korzyści materialne (wyłudzenie pieniędzy, prezentów, danych finansowych), 
• a czasem – niestety – również materiały kompromitujące, wykorzystywane później do szantażu (sextortion). 

Wielu osobom catfishing kojarzy się wyłącznie z kradzieżą cudzej tożsamości i podszywaniem się pod kogoś znanego. Tymczasem w zdecydowanej większości przypadków sprawcy tworzą zupełnie nowe, fikcyjne postacie, składające się z: 

• prawdopodobnych elementów (popularne zawody: żołnierz, lekarz, wdowiec samotnie wychowujący dziecko, przedsiębiorca za granicą), 
• „emocjonalnych haczyków” (utrata małżonka, życie na misji wojskowej, dramatyczna historia osobista), 
• zdjęć atrakcyjnych fizycznie osób pobranych z sieci lub wygenerowanych przez AI. 

 

Gdzie najczęściej dochodzi do catfishingu?

• portale randkowe (np. Tinder, Badoo, eDarling), 
• portale społecznościowe (Facebook, Instagram, TikTok), 
• komunikatory internetowe (WhatsApp, Messenger itp.), 
• serwisy gier online i czaty tematyczne, 
• aplikacje zawodowe (np. LinkedIn). 

 

Dlaczego catfishing jest tak niebezpieczny?

Największym zagrożeniem związanym z catfishingiem jest głęboka manipulacja emocjami ofiary. Ofiary bardzo często całkowicie angażują się w relację, ufają swojemu rozmówcy i są przekonane, że budują prawdziwy związek – do momentu, kiedy prawda wychodzi na jaw. Zdrada zaufania w catfishingu u wielu osób wywołuje uczucia wstydu, upokorzenia, poczucia winy, żalu i gniewu, a w skrajnych przypadkach mogą nawet pojawić się objawy traumy porównywalnej do tej po zdradzie małżeńskiej (Whitty, 2013). Dla ofiar catfishing bywa doświadczeniem bardzo trudnym emocjonalnie, które pozostawia długotrwałe ślady w poczuciu bezpieczeństwa, zaufania i relacjach z innymi ludźmi. 

 

Motywy działania osób zaangażowanych w catfishing

Catfishing to złożone zjawisko i kryje się za nim wiele intencji, często głęboko zakorzenionych w psychice sprawców. Zrozumienie psychologicznych mechanizmów stojących za catfishingiem jest kluczowe dla zapobiegania i radzenia sobie z tym zjawiskiem. Najczęściej występujące to: 

• Zaspokajanie własnych potrzeb emocjonalnych 

W popularnych wyobrażeniach sprawca catfishingu to często cyniczny manipulator, który wyłudza pieniądze. W rzeczywistości duża część sprawców działa z głębokiej potrzeby emocjonalnej, która wynika z własnych deficytów psychicznych i trudności w budowaniu relacji w świecie rzeczywistym. Wielu sprawców catfishingu to osoby chronicznie samotne. Samotność, zwłaszcza ta długotrwała, nie jest tylko brakiem kontaktów społecznych. To także poczucie bycia niewidzialnym dla innych, brak akceptacji i poczucie bycia nieważnym, niskie poczucie własnej wartości. 

Jak pokazują badania (Whitty, Buchanan, 2012), dla części osób internet staje się jedyną przestrzenią, gdzie mogą nawiązać relację, nawet jeśli jest ona oparta na iluzji. Tworzenie fałszywej tożsamości umożliwia im przez chwilę poczuć się kimś atrakcyjnym, docenianym i lubianym. Tworząc „lepszą wersję siebie” w sieci – piękniejszą, pewniejszą, bardziej otwartą – sprawcy catfishingu próbują podnieść własną samoocenę i spełnić niezrealizowane marzenia o bliskości i akceptacji. 

 

• Cechy osobowościowe – rola „Ciemnej Triady” 

Większość osób, które słyszą o ofiarach catfishingu, zadaje sobie pytanie: „Jak można być aż tak okrutnym wobec drugiego człowieka?” 

Odpowiedź często leży w cechach osobowości sprawcy, które nie tylko pozwalają mu prowadzić taką manipulację, ale wręcz sprawiają, że czerpie z niej pewną satysfakcję. Badania psychologiczne wskazują, że wielu sprawców catfishingu charakteryzuje się wysokim nasileniem tzw. Ciemnej Triady. Ciemna Triada to trzy powiązane ze sobą, choć odrębne, negatywne rysy osobowościowe: narcyzm, makiawelizm i psychopatia. Charakteryzują się one wysokim poziomem manipulacji innymi, tendencją do wykorzystywania innych dla własnych korzyści, przy jednoczesnym braku empatii i skrupułów (March, 2019). 

 

• Eksperymentowanie z tożsamością 

Choć w większości przypadków catfishing wiąże się z intencjonalnym oszustwem i manipulacją, istnieje również pewna specyficzna grupa sprawców, dla których podszywanie się pod kogoś innego nie wynika z chęci wyłudzenia pieniędzy czy emocjonalnego szantażu. W ich przypadku motywacja bywa znacznie bardziej złożona psychologicznie i ma związek z eksperymentowaniem z własną tożsamością. Najczęściej to osoby młode, które przeżywają trudności z własną tożsamością płciową lub seksualną, niepewne siebie czy zmagające się z lękiem społecznym lub niskim poczuciem własnej wartości. 

Stworzenie alternatywnej tożsamości w Internecie daje im możliwość przećwiczenia zachowań, ról społecznych czy tożsamości, które z różnych powodów są dla nich trudne do wyrażenia w codziennym życiu offline. 

 

• Motywy finansowe – catfishing jako przestępstwo 

Niektórzy sprawcy catfishingu wykorzystują fałszywe tożsamości do wyłudzania pieniędzy. Catfishing w ich wydaniu to po prostu zorganizowane oszustwo finansowe, prowadzone z zimną kalkulacją. Często za tymi działaniami stoją: 

• grupy przestępcze, 
• gangi wyspecjalizowane w tzw. romance scams, 
• pojedynczy oszuści, którzy działają na większą skalę. 

Najbardziej podatne na ten rodzaj manipulacji są: osoby samotne, seniorzy, osoby przeżywające żałobę lub kryzys, osoby emocjonalnie naiwne i osoby poszukujące „prawdziwej miłości online”. 

 

Jak działa catfishing finansowy?

• Budowanie zaufania 

Przestępca przez wiele tygodni lub miesięcy buduje intymną, emocjonalną więź z ofiarą – inwestuje czas, codziennie pisze wiadomości, wyznaje miłość, dba o pozory „prawdziwego związku”. 

• Wzbudzanie współczucia 

W momencie, gdy ofiara się zaangażuje, catfisher zaczyna ujawniać dramatyczną historię osobistą. Siłą rzeczy wzbudza ona wpółczucie u osoby, która ją poznaje. Może to być na przykład: choroba, wypadek, trudna sytuacja życiowa, konieczność opłacenia leczenia, utrata dokumentów. 

• Wyłudzanie środków 

Po udanym „testowym” wyłudzeniu (np. małej kwoty), prośby o pomoc finansową eskalują. Pojawiają się prośby o pożyczki, przelewy zagraniczne, pieniądze na rzekome inwestycje, pomoc w opłaceniu przewozu paczek, prezentów, podróży. 

• Szantaż emocjonalny i groźby 

Bywa, że w trakcie zacieśniania znajomości, która staje się coraz bardziej intymna, sprawcy zdobywają kompromitujące zdjęcia (tzw. sextortion), które wykorzystują do dalszego wyłudzania pieniędzy. 

Psychologiczne mechanizmy, które wykorzystują sprawcy catfishingu finansowego to: 

• efekt zaangażowania – im więcej ofiara już „zainwestowała” czasu i własnych emocji, tym trudniej jej się wycofać, 
• poczucie obowiązku – ofiary czują, że muszą pomóc bliskiej im osobie, 
• wzbudzanie empatii i współczucia – opowieści o cierpieniu skutecznie rozbrajają czujność i uruchamiają chęć pomocy bliskiej osobie w potrzebie, 
• presja czasu –  sytuacje przedstawianie jako nieoczekiwane, kryzysowe zdarzenia tworzą  pozorną „pilność” decyzji finansowych. 

 

• Motywy rozrywkowe 

Efekt rozhamowania online sprawia, że ludzie czują się mniej odpowiedzialni za swoje działania w sieci. Brak bezpośredniego kontaktu i anonimowość sprzyjają zachowaniom, na które nie zdecydowaliby się w realnym świecie.  

Poczucie nudy i pustki, brak ekscytujących bodźców w codziennym życiu, potrzeba władzy i kontroli realizowana poprzez kierowanie emocjami innych ludzi czy brak empatii napędzają zachowania manipulacyjne wobec innych. Stosowanie catfishingu jako zabawy umożliwia testowanie granic i sprawdzanie jak bardzo mogą manipulować emocjami innych. W związku z tym odczuwają przyjemność z kontroli nad czyimiś uczuciami, a „emocjonalna gra” daje im dreszczyk emocji. 

Cechą charakterystyczną „catfisherów dla zabawy” jest to, że często kontaktują się z wieloma osobami jednocześnie, zrywają kontakt nagle po osiągnięciu celu (ghosting), a czasem przyznają się do kłamstwa w momencie, gdy tracą zainteresowanie.  Pozostawiają ofiarę z poczuciem upokorzenia i winy. 

 

Nie każdy sprawca catfishingu wyłudza pieniądze – ale  zawsze czerpie jakieś zyski dla siebie:  satysfakcję emocjonalną czy poczucie władzy i kontroli. We wszystkich przypadkach skutki dla ofiary są dramatyczne: zawód emocjonalny, spadek samooceny, utrata zaufania do innych, poczucie wstydu i upokorzenia, czasem nawet trauma przypominająca PTSD. Bez względu na motyw – w centrum działania sprawcy zawsze stoi wykorzystanie drugiego człowieka dla własnych korzyści (Whitty, 2015). 

 

 

Bibliografia:

March, E. (2019). Cynical strategies in online deception: The role of the Dark Triad. Personality and Individual Differences, 147, 34-39. 

Schokkenbroek, J.M. (2025). Behind the Mask: Why Do People Catfish? Psychology Today.  

https://www.psychologytoday.com/ca/blog/intimate-relationships-in-the-digital-era/202501/behind-the-mask-why-do-people-catfish 

Whitty, M.T., Buchanan, T. (2012). The online dating romance scam: causes and consequences. British Journal of Criminology, 52(4), 651-667. 

Whitty, M.T. (2015). The psychology of the online romance scam. British Journal of Criminology, 53(4), 665-684.